Litvanya'daki Adalet Şehri ve Popüler Kültürün Paralel Evrenleri

Vilnius'un Užupis mahallesinde, Vilnia nehrinin kıyısında duran bir levha var. Turist broşüründeki "görülecek yerler" listesinde pek geçmez. Üzerinde Litvanca ve İngilizce Teisingumo miestas, yani Adalet Şehri yazıyor; metin bir dava dosyası değil, kurgusal bir coğrafyanın bu kıyıya sabitlenmiş bölümü.

Levha, sanatçı Eames Demetrios'un Kcymaerxthaere adını verdiği projeye ait. Demetrios yıllardır kurgusal bir coğrafya yazıyor ve bu coğrafyada geçen olayları gerçek adreslere levhayla çakıyor. Vilnius'taki metin de o kurgunun bir bölümü. Romandan farkı, sayfayı okumak için nehir kıyısına kadar yürümen gerekmesi.¹

Levhadaki şehir, mahkemedeki şehir değil

Adalet Şehri metni şöyle açılır: uzun yıllar önce, gri saçlı bir adam burada yıkık saraylar arasında durur ve zihninde yeni bir şehrin sokaklarını çizer. Herkes onu Denizden Berniukas olarak tanır. Çocukken kumdan kalelerle oyalanırken büyük bir dalga onu ferylėmte sürüklemiştir. Zaman ve uzaydan ayrı, başka bir varlık katmanı. Onu kurtaran şey Eliala Mei-Ning'in şarkısıdır; sesi o kadar güzeldir ki saklanamaz.¹

Yıllar sonra aynı kıyıda yolları yeniden kesişir. Berniukas onu tanır; Eliala tanımaz. Çünkü onu kurtardığı an, onun geçmişinin merkezi ama Eliala'nın henüz yaşamadığı bir gelecektir. Zaman burada düz çizgi gibi akmaz. Berniukas "şarkı söyle" diye bağırır; ses yükselince zihnindeki Adalet Şehri toprağa biner. Geçici bir kule Eliala'yı sarar, kovalayanları geri iter. Şafakta duvarlar sisi içinde kuma döner. O kaçar; Berniukas hâlâ eve çok uzaktır.

Proje sitesi levhanın yerini ayrıntısıyla veriyor: Vilnia kıyısında, açık havada, gece gündüz erişilebilir. Ziyaretçiler zaman zaman nehir kenarına küçük taş kuleler diziyor; levhadaki geçici kule sahnesiyle aynı yerde duruyorlar. Yani buradaki "adalet şehri" bir mahkeme kurumu değil, bir masalın belirli bir kıyıya sabitlenmiş hali.¹

Dünya önce, hikâye sonra

Demetrios'un yöntemi film ve romanın tersine işler. Klasik anlatıda karakter merkeze oturur; dünya onun etrafında döner. O ise "dünya önce gelsin, hikâye ikinci sırada kalsın" der. Marker'lar (işaret levhaları) altı kıtaya yayılır; BBC Travel 2019'da projenin o tarihte yirmi dokuz ülkede yüz kırktan fazla enstalasyona ulaştığını yazmıştı. Vilnius kıyısı da o ağın bir düğümü.²

Her levha, haritadaki bir noktayı kurgunun bir olayıyla eşliyor. Sen Vilnius'ta duruyorsun, metin aynı yerde ferylėmt diye başka bir katmandan söz ediyor. Popüler kültür bu ikiliği çok kullanır: Stranger Things'te Upside Down, Hawkins'in birebir kopyası olarak kurulur, izleyici aynı sokakları başka kurallarla görür. Matrix'te geçiş sıradan bir telefon hattından yapılır. Aradaki fark yöntemde: filmde geçişi izleyiciye kamera gösterir, burada metni bulmak için adresi bilmen ve oraya gitmen gerekir.²

Popüler kültür neden bu hissi seviyor?

Portal hikâyelerinin çoğu aynı hilenin üstüne kurulu: tanıdık bir mekân birden ikiye çıkıyor. Okul koridoru, nehir kenarı, apartman girişi; bir katmanda sıradan, öbüründe tehlikeli. Adalet Şehri metni bu ikiliği zaman üzerinden kuruyor. Berniukas ile Eliala aynı kıyıda karşılaşıyor, ama adamın hatırladığı an kadının henüz yaşamadığı bir gelecek. Kadın adamı tanımıyor, adam kadını çoktan tanıyor. Hikâyeyi yürüten şey de bu uyumsuzluk.

Užupis zaten kendi başına tuhaf bir mahalle. Sanatçı cumhuriyeti, duvardaki anayasa maddeleri, melek heykeli. Oraya bir paralel-evren levhası eklemek, abartı değil; mahallenin diline uyuyor. Demetrios'un seçtiği yerler çoğu zaman turist caddesinin kenarında değil, biraz kenarda kalır. Çünkü amaç selfie noktası üretmek değil, yürürken birden "burada başka bir şey olmuş" hissini çaktırmadan bırakmak.²

Taşın üstünde kalan sihir

Demetrios levhalarda taş ve metal kullanıyor; buna "akıllı teknoloji" yerine "bilge teknoloji" diyor. Güncelleme istemeyen, pil bitince kapanmayan, yağmurda okunmaya devam eden malzeme. Film bittiğinde kumandayı bırakırsın; Užupis'teki metin sen gittikten sonra da kıyıda durur. Levhaların bir kısmı yirmi yılı aşkın süredir aynı yerde duruyor.³

Litvanya'nın gerçek mahkemeleri bu yazının konusu değil. Užupis'teki levha bir sanat işi ve kendi başına duruyor: Vilnia kıyısında, açık havada, gece gündüz okunabiliyor. Metin Litvanca ve İngilizce yazılı, girişi ücretsiz, koordinatı proje sitesinde. BBC Travel Ağustos 2019'da aynı ağı yirmi dokuz ülkede yüz kırktan fazla enstalasyon diye saymıştı; Vilnius kıyısı hâlâ o listenin açık hava düğümlerinden biri.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.