Litvanya'daki Adalet Şehri ve Popüler Kültürün Paralel Evrenleri

Vilnius'un Užupis mahallesinde, Vilnia nehrinin kıyısında duran bir levha var. Turist broşüründeki "görülecek yerler" listesinde pek geçmez. Üzerinde Litvanca ve İngilizce bir hikâye yazılı: Teisingumo miestas, yani Adalet Şehri. Okuyan kişi bir an duraksar. Bu bir mahkeme binası mı, yoksa başka bir şey mi?

Başka bir şey. Levha, sanatçı Eames Demetrios'un dünyaya yayılmış Kcymaerxthaere projesinin bir parçası. Kurgusal bir paralel evrenin parçası, ama taşın üstünde, senin ayaklarının değdiği yerde. Bilim kurgu filmlerindeki portal sahnesini hatırlatır: kapı ekranda değil, kaldırımda.¹

Levhadaki şehir, mahkemedeki şehir değil

Adalet Şehri metni şöyle açılır: uzun yıllar önce, gri saçlı bir adam burada yıkık saraylar arasında durur ve zihninde yeni bir şehrin sokaklarını çizer. Herkes onu Denizden Berniukas olarak tanır. Çocukken kumdan kalelerle oyalanırken büyük bir dalga onu ferylėmte sürüklemiştir. Zaman ve uzaydan ayrı, başka bir varlık katmanı. Onu kurtaran şey Eliala Mei-Ning'in şarkısıdır; sesi o kadar güzeldir ki saklanamaz.¹

Yıllar sonra aynı kıyıda yolları yeniden kesişir. Berniukas onu tanır; Eliala tanımaz. Çünkü onu kurtardığı an, onun geçmişinin merkezi ama Eliala'nın henüz yaşamadığı bir gelecektir. Zaman burada düz çizgi gibi akmaz. Berniukas "şarkı söyle" diye bağırır; ses yükselince zihnindeki Adalet Şehri toprağa biner. Geçici bir kule Eliala'yı sarar, kovalayanları geri iter. Şafakta duvarlar sisi içinde kuma döner. O kaçar; Berniukas hâlâ eve çok uzaktır.

Proje sitesi levhayı net tarif eder: Užupis nehri yanında, dışarıda, gece gündüz erişilebilir. İnsanlar bazen suda küçük kuleler örmüş; hikâyenin yankısı gibi. Yani "adalet şehri" burada bir kamu ihalesinin adı değil. Bir masalın, senin durduğun noktaya çivilenmiş hali.¹

Dünya önce, hikâye sonra

Demetrios'un yöntemi film ve romanın tersine işler. Klasik anlatıda karakter merkeze oturur; dünya onun etrafında döner. O ise "dünya önce gelsin, hikâye ikinci sırada kalsın" der. Marker'lar (işaret levhaları) altı kıtaya yayılır; BBC Travel 2019'da projenin o tarihte yirmi dokuz ülkede yüz kırktan fazla enstalasyona ulaştığını yazmıştı. Vilnius kıyısı da o ağın bir düğümü.²

Her levha "doğrusal" dünyada bir noktayı, paralel katmanda bir olayla eşler. Sen haritada Vilnius'sun; metinde ferylėmt'tesin. Bu, Stranger Things'teki Upside Down'ın Hawkins'e birebir oturmasına benzer: aynı sokak, başka fizik. Matrix'teki ayna/telefon kapısı da aynı işi yapar: bildiğin mekân, bir anda başka bir kurallara geçer. Fark şu: filmde kapıyı kamera açar; burada kapıyı sen ayaklarınla bulursun.²

Popüler kültür neden bu hissi seviyor?

Portal hikâyeleri ucuz merak pompaları gibi görünür. Asıl cazibeleri başka: tanıdık bir yerin birden "çift" olması. Aynı okul koridoru, aynı nehir kenarı, aynı apartman girişi; ama bir katmanda avcı, diğerinde sığınak. Adalet Şehri metni bunu zamanla yapıyor. Berniukas ile Eliala aynı mekânda, farklı zaman dilimlerinde. O yüzden birbirlerini yarım yamalak tanıyorlar. Bu, doktor dizilerindeki "paralel evren" klişesinden daha zarif: mecaz değil, hikâyenin motoru.

Užupis zaten kendi başına tuhaf bir mahalle. Sanatçı cumhuriyeti, duvardaki anayasa maddeleri, melek heykeli. Oraya bir paralel-evren levhası eklemek, abartı değil; mahallenin diline uyuyor. Demetrios'un seçtiği yerler çoğu zaman turist caddesinin kenarında değil, biraz kenarda kalır. Çünkü amaç selfie noktası üretmek değil, yürürken birden "burada başka bir şey olmuş" hissini çaktırmadan bırakmak.²

Taşın üstünde kalan sihir

Ekrandaki paralel evren bittiğinde kumandayı bırakırsın. Levhadaki paralel evren, yağmur yağınca da orada durur. Demetrios buna "akıllı teknoloji değil, bilge teknoloji" der: taş, metal, yerinde duran metin. Uygulama güncellemesi yok; hikâye rüzgârda silinmiyor. Bu yüzden Adalet Şehri, popüler kültürün portal saplantısına fiziksel bir ayna tutuyor. Kapı CGI değil; okuyup yürümek zorundasın.³

Litvanya'da gerçek mahkemeler, gerçek adalet binaları var; onlar başka bir yazının konusu. Bu yazının şehri, Užupis kıyısında büyüyüp şafakta kuma dönen şehir. Onu merak ediyorsan haritada koordinatı var, metin iki dilde yazılı. Filmlerdeki kapıları seviyorsan, burada kapının menteşesi senin ayağın. Birkaç dakika okuyup nehre bakmak yetiyor: aynı su, iki katman.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.