Bir konuya ciddi emek veren insanlarda aynı sahne sık görünür: sekmeler açık, notlar dolu, karar yok. Bu görüntü dışarıdan disiplin gibi durur ama içeride farklı bir mekanizma çalışır. Kararı geciktiren şey genelde bilgi azlığı değil, belirsizliği sıfırlama isteğidir.1

Buradaki kritik ayrım şu: iyi araştırma karar kalitesini artırır, sonsuz araştırma karar maliyetini büyütür. Maliyet yalnızca zaman değildir. Geciken kararlar fırsat penceresini kaçırır, kişi kendi standardını daha da yükseltir ve bir sonraki kararda eşiğe ulaşmak daha da zorlaşır.2

Bu yazıda neler var?

Seçenek çoğaldıkça karar çıkışı neden düşüyor?

Columbia ve Stanford ekiplerinin klasik deneyinde markete gelen müşteriler bir gün 24 reçel, başka bir gün 6 reçel görüyor. Çok seçenekli masaya daha fazla kişi uğruyor ama satın alma oranı düşüyor. 24 seçenekli koşulda satın alma oranı yüzde 3, 6 seçenekli koşulda yüzde 30.3

24 secenekte satin alma orani yuzde 3, 6 secenekte yuzde 30
Az seçenek her zaman daha iyi değildir ama karar çıkışı için çoğu durumda daha işlevseldir. Grafik: kafa1milyon.com; veriler Iyengar ve Lepper 2000 deneyinden.
Rakamlarla
%3
24 seçenekli koşulda satın alma oranı.Iyengar & Lepper, 2000
%30
6 seçenekli koşulda satın alma oranı.Iyengar & Lepper, 2000
10x
Karara dönüşen davranışta yaklaşık fark.Iyengar & Lepper, 2000

Bu farkın nedeni insanların düşünmeyi sevmemesi değil. Aşırı seçenek bilişsel yükü artırıyor, karşılaştırma maliyeti büyüyor ve hata yapma korkusu öne çıkıyor. Özellikle standartları yüksek kişiler, "en iyiyi kaçırma" kaygısıyla karar anını sürekli ileri itiyor.4

Mükemmeli aramak neden daha çok pişmanlık üretiyor?

Schwartz ve ekibinin çalışmaları burada güçlü bir çerçeve sunuyor. Araştırmada "maximizer" denilen profil, iyi olanı kabul etmek yerine en iyiyi bulmaya çalışıyor. Bu profil, daha çok seçenek tarıyor ama sonuçtan daha az memnun kalıyor ve daha sık karşılaştırma yaptığı için pişmanlığı daha yüksek yaşıyor.1

Bu tablo "zeki insanlar sorunlu" anlamına gelmiyor. Daha analitik çalışan zihinler, çok değişkenli kararları doğal olarak daha uzun sürede işliyor. Risk, analitik gücün çıkış kriteri olmadan kullanılması. Kriter yoksa araştırma kendi kendine yeni kriter üretiyor ve bitiş çizgisi sürekli uzaklaşıyor.5

Daha cok veri topla, kriteri yukselt, karari ertele, gecikme suclulugu dongusu
Araştırma aşamasında kalma döngüsü çoğu ekipte aynı sırayla ilerliyor: veri artıyor, eşik yükseliyor, karar erteleniyor, stres büyüyor.
Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Erteleme tembellik değil, duygu yönetimi sorunu

Pychyl ve Sirois'in çerçevesi önemli: erteleme, uzun vadeli hedefi bilmemek değil, kısa vadeli rahatsızlıktan kaçmak. Zor karar anında kişi kaygıyı azaltmak için "biraz daha okuyayım" seçeneğine gidiyor. O an rahatlama geliyor, karar ise yine çıkmıyor.6

Perfectionism ve procrastination üzerine meta-analizler de aynı çizgiyi destekliyor. Mükemmel sonuç baskısı yükseldikçe başlama gecikmesi artıyor. Bu yüzden araştırma sürecini yönetmek, irade meselesinden çok sistem tasarımı meselesi: başlangıç tarihi, bitiş saati, kaynak sınırı ve çıkış cümlesi önceden tanımlanmalı.7

İş hayatında döngü en çok nerede kırılıyor?

Kurumsal ekiplerde gecikme çoğu zaman kötü niyetten değil, karar sorumluluğunun dağılmasından çıkıyor. Herkes yeni veri talep ettiğinde süreç güvenli görünür ama toplantıdan uygulamaya geçiş ertelenir. Bu aşamada en etkili hamle, karar sahibini tek kişiye indirgemek değil, karar formatını standartlaştırmaktır: problem cümlesi, seçenek listesi, kanıt düzeyi ve net tarih.

Örneğin ürün ekiplerinde bir özelliğin yayına alınması için on iki farklı görüş beklemek yerine, üç ölçütlü bir kart işe yarar: kullanıcı etkisi, teknik risk, geri dönüş maliyeti. Kart dolduğunda karar açıklanır ve iki hafta sonra geri değerlendirme yapılır. Bu model hatayı sıfırlamaz ama ertelemeyi azaltır. Literatürdeki bulgular da bunu destekler: karar kalitesinde büyük farkı her zaman daha fazla bilgi değil, kararın ne zaman kapanacağını baştan belirlemek yaratır.24

Araştırma aşamasında takılmamak için 3 pratik sınır

Birinci sınır süre. Karar türüne göre net zaman kutusu koy: örnek olarak düşük riskli bireysel kararlarda 45 dakika, orta riskli kararlarda bir gün. Süre dolunca yeni kaynak açmak yerine elindeki notla karar cümlesi yaz.

İkinci sınır kaynak sayısı. Üç güçlü birincil kaynak + iki bağımsız doğrulama çoğu konu için yeterlidir. On birinci yazı, birinci yazının verdiği bilgiyi tekrar ediyorsa araştırma artık kalite değil erteleme üretiyordur.

Üçüncü sınır çıkış kriteri. Karar cümlen şu formatta hazır değilse araştırma bitmiş sayılmaz: "X seçeneğini Y nedenle Z tarihe kadar uyguluyorum." Bu cümlede bir tarih yoksa karar hâlâ niyet düzeyindedir.

Karar kalitesi için araştırma şart. Fakat araştırmanın amacı riski sıfırlamak değil, belirsizliği yönetilebilir seviyeye indirmek. Jam deneyindeki yüzde 3 ve yüzde 30 farkı, bu dengeyi net anlatıyor: çoğu gerçek hayatta daha iyi karar, daha uzun aramadan değil daha net eşikten çıkıyor.3

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Schwartz, B. ve ark. (2002). "Maximizing Versus Satisficing: Happiness Is a Matter of Choice", Journal of Personality and Social Psychology, 83(5), 1178-1197. DOI: 10.1037/0022-3514.83.5.1178 ↩
  2. Gigerenzer, G. & Gaissmaier, W. (2011). "Heuristic Decision Making", Annual Review of Psychology, 62, 451-482. DOI: 10.1146/annurev-psych-120709-145346 ↩
  3. Iyengar, S. S. & Lepper, M. R. (2000). "When Choice is Demotivating: Can One Desire Too Much of a Good Thing?", Journal of Personality and Social Psychology, 79(6), 995-1006. DOI: 10.1037/0022-3514.79.6.995 ↩
  4. Chernev, A., Böckenholt, U. & Goodman, J. (2015). "Choice Overload: A Conceptual Review and Meta-Analysis", Journal of Consumer Psychology, 25(2), 333-358. DOI: 10.1016/j.jcps.2014.08.002 ↩
  5. Misuraca, R., Fasolo, B. & Costa, A. (2015). "The influence of perceived competence on information search and choice", Journal of Behavioral Decision Making, 28(4), 381-394. DOI: 10.1002/bdm.1851 ↩
  6. Sirois, F. M. & Pychyl, T. A. (2013). "Procrastination and the Priority of Short-Term Mood Regulation", European Psychologist, 18(2), 115-127. DOI: 10.1027/1016-9040/a000154 ↩
  7. Steel, P. (2007). "The nature of procrastination: A meta-analytic and theoretical review of quintessential self-regulatory failure", Psychological Bulletin, 133(1), 65-94. DOI: 10.1037/0033-2909.133.1.65 ↩

Bu içerik bilgi amaçlıdır; tanı, tedavi veya kişisel psikolojik danışmanlık yerine geçmez.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim karar psikolojisi analiz felci mukemmeliyetcilik erteleme secim fazlaligi
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.