Afganistan'da Değişen Yaşamlar

Afganistan konuşulurken çoğu zaman tek bir cümle öne çıkıyor: kız çocuklarının okula erişimi. Bu cümle doğru, ama eksik. Son dört yılda yaşanan değişim, sınıf kapısından başlayıp iş yerine, sağlık eğitimine ve aile içindeki karar dengesine kadar uzanan bir zincir kurdu. O yüzden bu dosyaya yalnızca eğitim başlığıyla bakmak artık yetersiz kalıyor.

UNESCO'nun 15 Ağustos 2024 tarihli veri seti bu kırılmanın en görünür bölümünü net biçimde veriyor. Kuruma göre 2021'den sonra en az 1,4 milyon kız çocuğu ortaöğretime erişemedi. Daha önce de eğitim dışında kalanlarla birlikte sayı yaklaşık 2,5 milyona çıkıyor. Bu, okul çağındaki kız çocuklarının yüzde 80'ine denk geliyor. Aynı raporda ilkokuldaki toplam öğrenci sayısının da 2019'daki 6,8 milyondan 2022'de 5,7 milyona gerilediği görülüyor.¹

Eğitimin etkisi yalnızca diploma değil

Eğitimdeki bu daralma birkaç yıl sonrasının sorunu gibi görünse de etkisi bugünden başlıyor. Ortaokul ve lise bağlantısı kesildiğinde, mesleki beceri hatları da kopuyor. Sonra bu kopuş sağlık alanına sıçrıyor. UN Women'ın Afganistan Cinsiyet Endeksi raporunda, 2024 sonrasında açıklanan yeni kısıtların özellikle kadınların mesleki eğitimine ve sağlıkla ilgili alanlara doğrudan baskı kurduğu açıkça not ediliyor.²

Kısacık bir not: bu baskı tek bir kurumda kalmıyor.

Bir ülkede kadınların sağlık eğitimi daraldığında bunun karşılığı yalnızca üniversite kampüsünde görülmez. Ebe, hemşire, temel sağlık personeli ve danışmanlık hizmeti zinciri daralır. Kırsal bölgelerde bu daralma daha da sert hissedilir, çünkü seçenek zaten sınırlıdır. Sayılar burada bir uyarı lambası gibi çalışıyor.

İş hayatında daralan alan, evin içini de değiştiriyor

Ekonomi tarafındaki tablo da aynı yönde. Dünya Bankası'nın Mart 2024 tarihli özel sektör hızlı taraması, kadın istihdamında belirgin bir gerileme olduğunu söylüyor. Ankete katılan firmaların yüzde 50'si hiç kadın çalışanı olmadığını bildiriyor. Aynı rapor, kadınların daha çok kadınlara ait işletmelerde ve ev içi üretim işlerinde yoğunlaştığını belirtiyor.³

Bu değişim, ücretli işten çıkışın hane ekonomisinde nasıl bir zincir etkisi yarattığını gösteriyor. Gelir tek bir kaynağa sıkışınca evdeki risk yönetimi sertleşiyor. Eğitim harcaması, sağlık harcaması ve hareket alanı kararları aynı anda daralıyor. Kayıt dışı ya da ev içi üretime kayış kısa vadede bir nefes sağlasa da sosyal güvence, gelir istikrarı ve mesleki ilerleme tarafında kırılganlık büyüyor.

Bu veriler bize hangi resmi çiziyor

Afganistan'daki değişimi tek bir manşet yerine üç hat üzerinden okumak daha doğru: eğitim erişimi, kadınların çalışma alanı ve kurumsal hak endeksleri. Bu üç hat aynı anda aşağı iniyorsa, geçici bir dalgalanmadan değil yapısal bir gerilemeden söz ediyoruz.

Şu an görülen tablo bu yönde ilerliyor. UN Women raporunda kadınların güçlenme puanı yüzde 17,3, kadın ve erkekler arasındaki gelişim açığı yüzde 76,3 olarak hesaplanıyor. Raporda yer alan değerlendirme, yeni kısıtlar sürdükçe göstergelerin daha da aşağı inebileceği yönünde. UNESCO verisi de eğitimin temel katmanında toparlanma yerine derinleşen bir kopuşa işaret ediyor.¹²

Önümüzdeki dönemde neye bakmalı

Bu dosyayı izlerken üç gösterge işleri netleştirir: yeni eğitim yılında ortaöğretime dönen kız çocuklarının gerçek sayısı, özel sektörde kadın çalışan oranının yükselip yükselmediği ve sağlık eğitimiyle mesleki eğitimde açıklanan kısıtların sahadaki uygulama yoğunluğu. Bu üçü birlikte iyileşmedikçe tek alandaki küçük artışlar kalıcı dönüşüm anlamına gelmez.

Afganistan'da değişen yaşamları anlamak için büyük sözlere değil, bu ölçümlere ihtiyaç var. Çünkü hayatın yönü sınıf, atölye ve hane arasında kurulan gündelik dengeyle belirleniyor. Bu dengeyi izlemenin en somut başlangıç noktası UNESCO'nun 15 Ağustos 2024 güncellemesi ile UN Women'ın Haziran 2025 tarihli Afganistan Cinsiyet Endeksi raporu.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel raporları, açık verileri ve sahadan gelen ölçümleri birlikte okuyup gündelik dile çeviriyor.