Barselona'daki Hospital del Mar'da 20 erkek, eşleri henüz hamile kalmadan MR cihazına girdi. İlk çocukları doğduktan ortalama iki ay sonra aynı cihazda bir kez daha tarandılar. Los Angeles'ta Güney Kaliforniya Üniversitesi'nden bir ekip de 20 baba adayını gebeliğin son üç ayında ve doğumdan 7 ile 9 ay sonra taradı. İki ekip verilerini birleştirip sonucu 2023'te Cerebral Cortex dergisinde yayımladı. İlk kez baba olan erkeklerde beyin kabuğunun hacmi küçülmüştü ve küçülme en çok iki ağda toplanıyordu: görmeyle ilgili bölgelerde ve "varsayılan mod ağı" denen yapıda.1
Bulgu, sanatçılar arasında çok eski bir tartışmayı yeniden canlandırdı. İngiliz eleştirmen Cyril Connolly 1938'de yayımlanan Enemies of Promise kitabında iyi sanatın en karanlık düşmanının holdeki bebek arabası olduğunu yazmıştı.2 Son yıllarda bazı yazarlar tersini savunuyor ve babalığın beyni yeniden kurup şiiri beslediğini öne sürüyor. İki iddianın da ölçülebilir bir yanı var.
- Baba olan erkeklerin beyninde küçülen bölgelerin gündelik hayatta hangi işe yaradığı.
- Bebeği annesiz büyüten babaların beyninin hangi açıdan annelerinkine benzediği.
- Filipinler'de 624 erkeğin tükürüğünden çıkan hormon tablosu.
- Robert Lowell'ın 1957'de yazdığı mektubun neden tek başına kanıt sayılamadığı.
Küçülen bölgeler ne işe yarıyor
Varsayılan mod ağı, dikkatin dışarıdaki bir işe yönelmediği anlarda çalışan bölgelerden oluşur. Geçmişi hatırlamak, geleceği kurmak ve karşıdakinin ne düşündüğünü tahmin etmek bu ağın işleri arasında sayılır. Araştırmacılar küçülmenin babaya bebeğin ihtiyacını okumada yardım ediyor olabileceğini öne sürüyor. Hacim azalması beyinde her zaman kayıp anlamına gelmiyor. Annelerde doğum sonrası görülen küçülme için de kullanılmayan bağlantıların ayıklanması bir açıklama olarak tartışılıyor.1
Ekip kendi sınırlarını da açıkça yazıyor. Babalardaki küçülme sıfırdan anlamlı biçimde farklıydı, ama çocuğu olmayan 17 erkekten oluşan kontrol grubuyla arasındaki fark istatistik eşiğini geçmedi. Bazı bulgular çoklu karşılaştırma düzeltmesinden sonra kayboldu. Değişim, annelerde görülenden hem daha zayıf hem daha dağınıktı.1
Babalığın beyindeki izini neyin belirlediğine dair en güçlü ipucu İsrail'den geldi. Bar-İlan Üniversitesi'nden Ruth Feldman'ın ekibi 2014'te ilk bebeğini büyüten 89 ebeveynin beynini işlevsel MR ile inceledi. Gruplardan biri bebeğe birincil bakan 20 anneydi, biri ikincil bakıcı olan 21 baba. Üçüncü grupta bebeği anne olmadan büyüten eşcinsel çiftlerden 48 baba vardı. Bebeğe birincil bakan bu babalarda duyguları işleyen amigdala, annelerdeki kadar güçlü yanıt verdi. Bütün babalarda da bebeğe doğrudan bakımla geçen süre arttıkça amigdala ile başkasının niyetini okumaya yarayan üst temporal oluk arasındaki bağlantı güçleniyordu.3 Babanın beyni bebekle geçirdiği saatlere göre şekilleniyor gibi görünüyor.
Hormon da aynı yöne gidiyor
Filipinler'in Cebu kentinde 1983'te başlayan bir doğum kohortu, sorunun hormon tarafına uzun soluklu veri sağladı. Northwestern Üniversitesi'nden Lee Gettler ve Christopher Kuzawa'nın ekibi 624 erkekten 2005'te, katılımcılar ortalama 21,5 yaşındayken, sabah uyanınca ve gece yatmadan önce tükürük örneği aldı. Aynı ölçümü 2009'da tekrarladılar.4
Bu sürede partner edinip baba olan erkeklerde sabah testosteronu medyan olarak yüzde 26, akşam testosteronu yüzde 34 düştü. Bekâr ve çocuksuz kalanlarda düşüş yüzde 12 ile 14'te kaldı. Günde 3 saat ya da daha fazla çocuk bakımı yaptığını söyleyen babaların testosteronu, bakıma katılmayanlardan daha düşük çıktı. Çalışmada ters yönlü bir bulgu da var. Başlangıçta testosteronu yüksek olan bekâr erkeklerin baba olma ihtimali daha yüksekti.4
Yaratıcı beyinde aynı ağın adı
Varsayılan mod ağı yaratıcılık araştırmalarında da sık geçiyor. Psikolog Roger Beaty'nin ekibi 2018'de 163 kişiye MR içinde sıradan nesneler için alışılmadık kullanım alanları buldurdu. Daha özgün fikir üretenlerde üç ağ arasındaki bağlantı daha güçlüydü: varsayılan mod ağı, neyin önemli olduğunu seçen belirginlik ağı ve planlamayı yöneten yürütücü ağ. Bu ağlar normalde birbirine karşı çalışıyor. Ekip aynı bağlantı desenini üç bağımsız veri setinde denedi ve kişinin yaratıcılık puanını her birinde kısmen öngörebildi.5
İki literatürde aynı ağın adı geçiyor, ölçülen şeyler ise farklı. Babalarda bölgelerin hacmine bakıldı, yaratıcılık çalışmasında ağlar arasındaki bağlantıya. Babaları tarayıp aynı zamanda yazdıklarını, çizdiklerini ya da bestelediklerini ölçen bir çalışma bulamadık. İki bulguyu birleştiren yorumlar şimdilik denemelerde duruyor.
Lowell'ın 1957'si
Bu denemelerin en sık başvurduğu örnek Amerikalı şair Robert Lowell. İlk kitapları neredeyse tamamen uyaklı ve ölçülüydü. Kızı Harriet Ocak 1957'de doğdu. O yılın sonunda Lowell yeni şiirlerini William Carlos Williams'a gönderdi ve mektubunda kırk yaşında ilk ölçüsüz şiirini yazdığını söyledi.6 Bu şiirler 1959'da Life Studies adıyla çıktı ve 1960'ta ABD'nin Ulusal Kitap Ödülü'nü aldı. Kitap aileyi, evliliği ve akıl hastanesini açık bir dille anlattığı için "itiraf şiiri" adının doğmasına yol açtı.7
Tarih bu kadar düzgün akmıyor. Lowell aynı yıllarda Elizabeth Bishop'un şiirlerini yakından okuyordu ve edebiyat tarihçisi Thomas Travisano Life Studies'in Bishop'un doğrudan etkisiyle yazıldığını söylüyor.8 1960'taki ödül konuşmasında Lowell, Beat şairlerinin "çiğ" dilini akademinin "pişmiş" diliyle karşılaştırdı ve çiğ tarafa yöneldiğini belli etti. Bipolar bozukluk nedeniyle Massachusetts'teki McLean Hastanesi'ne defalarca yattı; kitabın en çok okunan şiirlerinden biri o hastaneyi anlatıyor. Harriet'in bakımının ne kadarını Lowell'ın, ne kadarını annesi yazar Elizabeth Hardwick'in üstlendiğini de bilmiyoruz.7
Bebek arabasını kim itiyor
Connolly'nin cümlesinin en kolay ölçülen tarafı zaman. Colorado Üniversitesi'nden Allison Morgan ve arkadaşları 2021'de ABD ve Kanada'da 450 doktora bölümündeki 3.064 öğretim üyesinin yayın geçmişini çocuklarının doğum tarihiyle eşleştirdi. Bilgisayar bilimi, işletme ve tarih bölümlerine bakıldı. Doğumdan sonra annelerin kısa vadeli yıllık yayın sayısı alana göre yüzde 17 ile 48 arasında düştü. Babalarda tarih bölümleri dışında böyle bir düşüş görülmedi. Bilgisayar biliminde doğumu izleyen on yılda anneler babalardan ortalama 17,6 makale daha az yayımladı.9
Aynı çalışmada çocuk sahibi akademisyenler, ortalamada çocuksuzlardan biraz daha üretken çıktı. Makale sayısı bir sanat ölçüsü sayılmaz. Yine de bebeğin getirdiği zaman kaybının bugün akademide ağırlıkla annelere düştüğünü gösteriyor.
İsrail ve Cebu verileri aynı noktada buluşuyor: babanın beynindeki ve hormonundaki değişimin büyüklüğü, bebekle geçirdiği doğrudan bakım süresiyle birlikte artıyor. Babalığın sanatı beslediği yorumu doğru çıkarsa, o etkiyi en çok bakımı gerçekten üstlenen babada aramak gerekecek. Bu babanın yazmaya ayıracak zamanı da en çok daralan baba olması işi zorlaştırıyor. Bakım saatini ve yaratıcı üretimi aynı babalarda yıllarca izleyen bir çalışmaya rastlamadık; Barselona ve Los Angeles'taki iki ülkeli beyin taraması da toplam 57 erkekle sınırlı kaldı.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Magdalena Martínez-García, María Paternina-Die, Sofia I. Cardenas, Oscar Vilarroya, Manuel Desco, Susanna Carmona, Darby E. Saxbe (2023). "First-time fathers show longitudinal gray matter cortical volume reductions: evidence from two international samples", Cerebral Cortex 33(7): 4156-4163. doi:10.1093/cercor/bhac333 ↩
- Cyril Connolly (1938). Enemies of Promise, Routledge, Londra, 14. bölüm. ↩
- Eyal Abraham, Talma Hendler, Irit Shapira-Lichter, Yaniv Kanat-Maymon, Orna Zagoory-Sharon, Ruth Feldman (2014). "Father's brain is sensitive to childcare experiences", PNAS 111(27): 9792-9797. doi:10.1073/pnas.1402569111 ↩
- Lee T. Gettler, Thomas W. McDade, Alan B. Feranil, Christopher W. Kuzawa (2011). "Longitudinal evidence that fatherhood decreases testosterone in human males", PNAS 108(39): 16194-16199. doi:10.1073/pnas.1105403108 ↩
- Roger E. Beaty, Yoed N. Kenett, Alexander P. Christensen, Monica D. Rosenberg, Mathias Benedek, Qunlin Chen ve ark. (2018). "Robust prediction of individual creative ability from brain functional connectivity", PNAS 115(5): 1087-1092. doi:10.1073/pnas.1713532115 ↩
- Saskia Hamilton (ed.) (2005). The Letters of Robert Lowell, Farrar, Straus and Giroux, New York. ↩
- National Book Foundation, "Life Studies", Robert Lowell, 1960 Ulusal Kitap Ödülü, şiir dalı. nationalbook.org; Frank Bidart, David Gewanter (ed.) (2003). Robert Lowell: Collected Poems, Farrar, Straus and Giroux. ↩
- Thomas Travisano (1999). Midcentury Quartet: Bishop, Lowell, Jarrell, Berryman, and the Making of a Postmodern Aesthetic, University Press of Virginia. ↩
- Allison C. Morgan, Samuel F. Way, Michael J. D. Hoefer, Daniel B. Larremore, Mirta Galesic, Aaron Clauset (2021). "The unequal impact of parenthood in academia", Science Advances 7(9): eabd1996. doi:10.1126/sciadv.abd1996 ↩
- Görseller: kapak, Adam Jones, "Father Explains Camera to Son", Sultanahmet, İstanbul, 2011, CC BY-SA 2.0; Elsa Dorfman, Robert Lowell, Grolier Bookshop, 1960'lar, CC BY-SA 3.0; M. Pınarcı, "Father And Son", Küçükyalı, İstanbul, 2014, CC BY-SA 3.0. Hepsi Wikimedia Commons. commons.wikimedia.org ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
.jpg){kind=link}