İki Atom Bombasından Sağ Kurtulan Adam: Tsutomu Yamaguchi

6 Ağustos 1945 sabahı Tsutomu Yamaguchi Hiroşima'dan ayrılmak üzereydi. 29 yaşındaki bu mühendis Mitsubishi'nin Nagazaki tersanesinde petrol tankeri çiziyordu ve şirketin Hiroşima'daki tesislerinde üç ay çalışmıştı. İki iş arkadaşı Akira Iwanaga ve Kuniyoshi Sato ile ertesi gün eve dönecekti. İstasyon yolunda kişisel mührünü, Japonların imza yerine kullandığı hankoyu ofiste unuttuğunu fark etti ve geri döndü.¹

Saat 08.15'te Little Boy şehrin 580 metre yukarısında patladığında Yamaguchi yürüyordu. Patlama noktasına uzaklığı yaklaşık 3 kilometreydi.²

Hiroşima'dan Nagazaki'ye üç gün

Patlama Yamaguchi'yi yere savurdu. Kulak zarları yırtıldı, bir süre göremedi, gövdesinin sol üst yarısı yandı.² Bir sığınağa sürünüp dinlendi, sonra iş arkadaşlarını aradı. İkisi de sağdı. Geceyi bir hava saldırısı sığınağında geçirdiler ve ertesi gün harabeye dönmüş şehrin içinden istasyona yürüyüp yaklaşık 300 kilometre batıdaki Nagazaki'ye giden trene bindiler.¹

Nagazaki'de yaralarını sardırdı. 9 Ağustos sabahı sargılar içinde Mitsubishi'deki işinin başına gitti ve amirine tek bir bombanın koca bir şehri nasıl yok ettiğini anlattı. Amiri onun aklından şüphelendi. Saat 11.02'de Fat Man Nagazaki'nin üstünde patladı ve Yamaguchi yine yere savruldu.¹ İş yeri bu kez de patlama noktasından yaklaşık 3 kilometre uzaktaydı.

Bu sefer yeni bir yara almadı. Eve ulaştığında karısı Hisako ile altı aylık oğlu Katsutoshi'yi sağ buldu. Hastane yıkılmıştı, sargıları paramparçaydı. Bir hafta boyunca evin sığınağında yüksek ateşle yattı.³ Japonya'nın teslim olduğunu 15 Ağustos'ta duydu. Hiroşima'da yaklaşık 140 bin, Nagazaki'de 70 binden fazla insan öldü.³

Defterden silinen şehir

Savaştan sonra Yamaguchi işgal kuvvetlerine çevirmenlik yaptı, öğretmenlik yaptı ve sonunda yine Mitsubishi'ye, tanker çizmeye döndü.⁴ 1957'de Japonya, bombalardan sağ çıkanlara aylık ödenek, ücretsiz muayene ve cenaze masrafı sağlayan bir sağlık defteri vermeye başladı. Yamaguchi'nin açık mor defterinde, iki şehirde de patlama noktasının 3 kilometre çevresinde bulunduğu yazıyordu. 1960'ta defteri Nagazaki belediyesinde yenilettiğinde Hiroşima kaydı silindi.¹

Belediye uzun süre düzeltmeye yanaşmadı. Gerekçe, ikinci kaydın haklarında hiçbir şeyi değiştirmeyecek olmasıydı. Yamaguchi da üstelemedi.

Bunu değiştiren 2005'teki bir ölümdü. Oğlu Katsutoshi 59 yaşında kansere yenildi ve Yamaguchi o güne dek pek anlatmadığı geçmişini anlatmaya başladı.³ 2006'da iki bombayı da yaşamış 165 kişiyi izleyen Niju Hibaku (İki Kez Bombalanan) belgeseli Birleşmiş Milletler'de gösterildi ve Yamaguchi orada nükleer silahların kaldırılmasını istedi. Ocak 2009'da yeniden başvurdu. Nagazaki kenti onu 24 Mart 2009'da iki saldırının ikisinden de sağ çıkmış olarak tanıdı. Böyle resmen tanınan ilk ve tek kişi oldu.⁴ Mainichi gazetesine şöyle dedi: "İki kez radyasyona maruz kaldığım artık devletin resmi kaydında. Ben öldükten sonra da gençlere atom bombalarının korkunç tarihini anlatabilir."¹

Üç kilometrede ne kadar radyasyon?

İki bombadan sağ çıkıp 93 yaşına kadar yaşamak, ilk bakışta radyasyonun gözle görülen gücüyle çelişiyor gibi duruyor. Bu çelişkiyi çözen veriyi Hiroşima ve Nagazaki'de bulunan Radyasyon Etkileri Araştırma Vakfı (RERF) topladı. Vakfın Yaşam Süresi Çalışması 1950'den beri 120.321 kişiyi izliyor.⁵ Herkesin bomba anında nerede durduğu ve hangi duvarın arkasında kaldığı haritaya işlenip tek tek doz hesaplandı. Hesaba göre korunmasız bir insanın aldığı doz patlama noktasına 1 kilometrede Hiroşima'da 7 gray, Nagazaki'de 10 gray civarındaydı. 2,5 kilometrede bu değer Hiroşima'da 13, Nagazaki'de 23 miligraya düşüyor.⁵ Gray, vücudun kilogramı başına soğurulan radyasyon enerjisinin birimi; bir miligray, grayin binde biri.

Vakfın tablosu 2,5 kilometrede bitiyor ve doz mesafeyle hızla azalıyor. Yamaguchi'nin iki şehirde durduğu 3 kilometre bu sınırın da ötesinde. İki şehrin 2,5 kilometre değerlerini toplasan bile 36 miligray ediyor, yani 1 kilometredeki dozun yaklaşık iki yüzde biri. Yanıkları ise radyasyondan çok daha uzağa ulaşan ısı parlamasından geliyordu.

Bunun kanser açısından anlamını vakfın kanser kayıtları veriyor. 1958-1998 arasında en az 0,005 gray almış 44.635 kişide lösemi dışında 7.851 kanser görüldü. Bunların 848'i, yani yüzde 10,7'si radyasyona bağlanıyor. 2,5 kilometre içindekilerin ortalama dozu 0,2 gray civarında ve bu dozda kanser riski aynı yaştakilere göre yüzde 10 kadar yüksek. 1 gray alanlarda risk yüzde 50 artıyor.⁶⁷ Lösemi fazlalığı bombalardan birkaç yıl sonra zirve yaptı, sonra hızla düştü ama hiçbir zaman sıfıra inmedi.⁵

Yamaguchi ileri yaşta katarakt ve lösemiyle uğraştı, ömrünün sonunda mide kanserine yakalandı.³ Bu hastalıkların bombadan mı, yaştan mı geldiğini tek bir insan için kimse söyleyemez. Onun mesafesinde duranlar büyük olasılıkla en düşük doz dilimine giriyor ve o dilimde kanserlerin yüzde 2'den azı radyasyona bağlanıyor. Elli yaşında sigarayı ve içkiyi de bırakmıştı.²

Çocuklar ve 75 bin kişilik takip

Hisako da Nagazaki bombasından sağ çıkmıştı ve 2008'de 88 yaşında karaciğer ve böbrek kanserinden öldü. Çiftin 1950'lerin başında Naoko ve Toshiko adında iki kızı oldu. Aile, çocukların yaşadığı sağlık sorunlarını anne babanın aldığı radyasyona bağlıyordu.¹

RERF bu soruyu toplu olarak sordu. 1946-1984 arasında doğan 75.327 çocuk, 2009 sonuna kadar ortalama 54 yıl izlendi. Anne ya da babanın üreme organlarına ulaşan doz ile çocukların kanserden veya başka hastalıklardan ölme riski arasında bir bağ bulunmadı.⁸ Bu bir ortalama. Tek bir ailenin yaşadıklarını açıklamaya yetmez, ailenin yanıldığını da kanıtlamaz.

Aralık 2009'da yönetmen James Cameron, atom bombası üzerine bir film fikriyle Yamaguchi'yi Nagazaki'deki hastanede ziyaret etti. Yamaguchi resmi tanınmasından dokuz buçuk ay sonra, 4 Ocak 2010'da, 93 yaşında mide kanserinden öldü.³

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.