Fosil iris saklamaz. Harvard'da genetik doktorası yapan Julius Tabin bu engeli 2024'te iNaturalist'e yüklenmiş hayvan fotoğraflarıyla aştı. Johns Hopkins'ten Katherine Chiasson'la birlikte 52 kedigil taksonunun gözünü yazılıma tek tek ölçtürdü ve sonucu iScience dergisinde yayımladı. Taksonların 38'inde gri göz var; mavi göz yalnızca 6'sında görülüyor ve o 6 taksonun hepsinde gri göz de bulunuyor.2
Afrika'nın üç büyük kedisi de bu listede. Leopar, makalede sarı gözün örnek türü olarak gösteriliyor. Aslanla çitanın gözü de çoğunlukla kahverengiyle sarı arasında kalıyor.
- Aslan, leopar ve çita günün farklı saatlerinde, farklı yöntemlerle avlanıyor; göz renkleri bu farkı izliyor mu?
- Harvard araştırmacıları iNaturalist fotoğraflarıyla 52 kedigil taksonunda beş iris rengi ayırdı.
- Gri göz, kahverengiden maviye giden yolun ara durağı gibi duruyor; mavi gözlü her türde gri de var.
- Habitatla ilişki zayıf çıktı; sarı gözün en sıkı bağı gözbebeğinin biçimiyle.
Savanın üç kralı, üç farklı iş
Afrika'nın "büyük kedileri" denince akla genelde aslan, leopar ve çita gelir. Hepsi etçil; aynı işi yapmıyorlar. Aslan, sürü hâlinde çalışan ender büyük kedidir; avı paylaşır, yavruyu korur, bölgesini sesle işaretler. Leopar yalnız avlanır, avını ağaca çeker, gündüzün sıcağında gölgede bekler. Çita kısa mesafede karasal memelilerin en hızlılarından biridir; avını birkaç yüz metrelik ani bir koşuyla yakalar.1
Bu üç kedinin saatleri de ayrı. Leopar çoğunlukla gece ve alacakaranlıkta avlanır, çita gündüz. Aslanlar da avlarının büyük bölümünü karanlıkta yapar.
Üçü de IUCN Kırmızı Listesi'nde "hassas" kategorisinde. Kurumun 2023 değerlendirmesine göre Afrika'da yaklaşık 23.000 ergin ve genç aslan kaldı; türün bugünkü yayılış alanı tarihsel alanının yüzde 7,4'ü ve bu alan 2002'den beri yüzde 36 küçüldü. Çita için son küresel sayım yaklaşık 6.517 ergin birey veriyor ve bu kediler tarihsel alanlarının yüzde 9'unda yaşıyor.1
Safir dünyanın haritası
Çoğu vahşi memelide iris rengi dardır: kahverengi, bazen sarı. Kedigillerde ise aynı ailede beş renk birden görülüyor. Tabin ile Chiasson renkleri gözle seçmedi. Görüntü işleme yazılımı her fotoğraftaki irisin piksellerini grupladı ve beş ana kümeye ayırdı: kahverengi, gri, sarı, yeşil, mavi.2
Sonra renkleri kedigil soy ağacına oturtup ataların olası iris durumunu yeniden kurdular. Erken, kedigil öncesi atalarda yalnızca kahverengi vardı. Linsang hattı ayrıldıktan sonra gri gözlü bireyler de sahneye çıktı. Gri, melanin miktarının düşmesiyle doğmuş gibi duruyor: kahverengiye giden ömelanin azalınca iris ne tam kahverengi ne de bambaşka bir renk, ara bir gri-kahve tonuna kayıyor. Gri gözlü bireyler bir kez ortaya çıkınca öteki üç rengin evrimleşmesi kolaylaşıyor.2
Müze postlarındaki gözler camdır; bu yüzden ekip yalnızca canlı hayvanın net çekildiği fotoğrafları kullandı. Yöntem rengin var olup olmadığıyla kalmıyor, tonunu da ölçüyor. Tek istisna çita çıktı: 52 taksonun içinde kahverengi ve sarı gözleri istatistikle birbirinden ayrılamayan tek tür o.3
Mavi göz neden griye muhtaç?
Safir bakış, yani düşük pigmentli mavi iris, kedigillerde muhtemelen çekinik bir özellik. Tabin'e göre vahşi bir popülasyonda tek bir mavi gözlü birey, kahverengi gözlü çoğunluğun içinde kolay tutunamaz; önce kahverengiden açık ama mavi kadar uç olmayan bir renk gerekir. Gri bu ara basamak olarak çıkıyor. Makalede hem kahverengi hem mavi gözü olan tek bir kedigil türü bile yok.2
Mavi gözlü altı taksondan biri kar leoparı. Orta Asya dağlarında yaşayan bu kedinin mavi irisinin çevresinde çoğu zaman ince bej bir halka bulunuyor ve yazılım bu iki katmanı ayrı ayrı yakaladı. Aslan ile leopar, kar leoparıyla aynı Panthera cinsinde; üçünün göz rengi soy ağacında aynı gri gözlü atalara bağlanıyor.3
Sarı gözün eşi yuvarlak gözbebeği
Tabin ve Chiasson iris renklerini habitatla, bölgeyle, gündüz-gece aktivitesiyle, kürk deseniyle ve gözbebeğinin biçimiyle karşılaştırdı. Habitatla ilişki zayıf çıktı. Bölgede birkaç bağ var: gri göz Avrupa ile Asya'yı kapsayan Palearktik bölgede, kahverengi Kuzey Amerika'da daha sık görülüyor. En sıkı eşleşme gözbebeğinde: sarı göz, yuvarlak gözbebeğinin evrimiyle neredeyse hep birlikte yürüyor. Aslanın, leoparın ve kar leoparının gözbebeği yuvarlaktır; evcil kedininki dikey bir yarık. Makale bu ilişkilerin nedenini sınamadı. Cinsel seçilim de açık bir aday olarak duruyor, çünkü 2024 çalışmasında eş seçimini ölçen bir saha deneyi yok.2
Leoparın sarısı, çitanın ayrılamayan kahve-sarı tonu ve kar leoparının mavisi soy ağacında aynı sıraya oturuyor: önce kahverengi, sonra gri, ardından öteki renkler. Tabin ile Chiasson'un 52 taksonluk verisinde mavi gözlü 6 taksonun altısında da gri göz bulunuyor.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Panthera leo, Panthera pardus ve Acinonyx jubatus üzerine ekoloji özetleri: IUCN Kırmızı Liste tür sayfaları; Nicholson, S. ve ark. (2023), Panthera leo IUCN Kırmızı Liste değerlendirmesi (yayılış alanı ve nüfus tahmini); Durant, S.M. ve ark. (2017), "The global decline of cheetah Acinonyx jubatus", PNAS 114(3): 528-533; Packer, C. ve ark., aslan sosyalitesi; Marker, L. ve ark., çita av davranışı. ↩
- Tabin, J.A., Chiasson, K. (2024). "Evolutionary insights into Felidae iris color through ancestral state reconstruction", iScience 27: 110903, doi:10.1016/j.isci.2024.110903; Harvard Gazette özeti (7 Ekim 2024). ↩
- Harvard Gazette (2024). "Blue, green, gold: Why eyes of wild cats vary in color"; Phys.org (8 Ekim 2024) haber özeti. Kar leoparı örneği çalışmada mavi irisli türler arasında anılır; Afrika büyük kedileriyle ortak soy bağlamında. ↩
Kapak: aslan yüzü, Martin Fisch (marfis75), CC BY 2.0. Bu içerik eğlence ve bilgi amaçlıdır; vahşi hayvan yaklaşımı veya koruma tavsiyesi değildir.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
