Uzaya harcanan para israf mı?

Yıl 1970. Zambiya'da bir misyoner rahibe, Rahibe Mary Jucunda, her gün açlıktan ölme sınırındaki çocuklarla uğraşıyor. Bir gün gazetede insanlı Mars yolculuğu üzerine çalışan bir NASA bilimcisinin haberini okuyor. Oturup adama bir mektup yazıyor. Sorusu bugün internette her roket videosunun altına yazılan yorumun ta kendisi: dünyada bu kadar çocuk açken, Mars yolculuğuna milyarlarca dolar harcamayı nasıl önerebiliyorsunuz?

Mektubun muhatabı Ernst Stuhlinger, NASA'nın Marshall Uzay Uçuş Merkezi'nde bilim direktör yardımcısı. Cevap yazmasa da olurdu; yazdı. Hem de öyle bir cevap ki NASA sonradan bunu "Why Explore Space?" başlığıyla yayımladı ve mektup, elli yılı aşkın süredir bu tartışmanın başvuru metni olarak dolaşıyor.¹ Bu yazıda önce o mektuba, sonra da mektubun yazıldığı günden bugüne birikmiş verilere bakacağız. Çünkü artık elimizde Stuhlinger'in elinde olmayan bir şey var: yarım asırlık sonuç.

Kont, mercekçi ve veba

Stuhlinger cevabına bir hikâyeyle başlıyor. Dört yüz yıl önce Almanya'da bir kasabada, gelirinin büyük kısmını yoksullara dağıtan iyi kalpli bir kont yaşarmış. Günlerden bir gün tuhaf bir adamla tanışmış: adam gündüz çalışıyor, akşamları da evindeki küçük tezgâhta camdan mercekler yontup onları borulara takıyor, bu düzenekle gözle görülmeyen minicik canlılara bakıyormuş. Kont büyülenmiş ve adamı şatosuna alıp bütün vaktini bu işe ayırmasını sağlamış. Kasabalı öfkelenmiş: insanlar vebadan kırılırken kont parayı bir adamın oyuncağına yatırıyor. Kont sarsılmamış: "Elimden geleni size vermeye devam edeceğim ama bu adamı da destekleyeceğim, çünkü bundan bir gün bir şey çıkacak."

Çıkan şeyin adı mikroskop oldu. Stuhlinger, mikroskobun tıbba başka her buluştan çok katkı yaptığını, vebanın ve nice bulaşıcı hastalığın dünyanın büyük kısmından silinmesinin mikroskopla mümkün olan çalışmalara dayandığını hatırlatıyor: kont, kesesinde araştırmaya pay ayırarak insan acısını, elindeki her şeyi dağıtsaydı yapabileceğinden çok daha fazla azaltmış oldu.¹ Mektubun zarfına da bir fotoğraf koyuyor: 1968'de Apollo 8'den çekilen, Ay'ın ufkunda yükselen Dünya. O fotoğrafın türümüzün kendi gezegenine bakışını nasıl değiştirdiğini bugün biliyoruz; iklim ve çevre hareketlerinin sembolü hâline geldi.

Önce miktarı doğru koyalım: o para ne kadar?

Tartışmanın en çürük tarafı burası, çünkü çoğu insan uzaya harcanan payı olduğundan kat kat büyük sanıyor. Rakam şu: NASA'nın bütçesi, ABD federal bütçesinin yüzde 0,4'ü bile değil; son yıllarda yüzde 0,35 civarında seyrediyor.² Somutlaştıralım: Amerikalı bir vergi mükellefinin devlete ödediği her 100 doların 40 sentinden azı NASA'ya gidiyor. Kalan 99 doların 60 sentiyle sağlık, sosyal güvenlik, savunma, faiz ödemeleri ve diğer her şey dönüyor. 2024'te ABD hükümeti 6,8 trilyon dolar harcadı; NASA'nın 25 milyarlık bütçesi bunun içinde, deyim yerindeyse, pastanın üstündeki susam.

"Ama Apollo döneminde çok daha fazlaydı" diyorsan haklısın: zirve yılı 1966'da NASA federal bütçenin yüzde 4,4'ünü alıyordu.² Yalnız o pay Ay yarışı biter bitmez eridi ve elli yıldır bir daha o seviyeyi görmedi. Yani bugün "uzay yerine açlığa harcayalım" dediğimizde konuştuğumuz kaynak, federal harcamanın binde üç buçuğu. Bu parayı olduğu gibi başka yere aktarsan bile küresel açlık bütçelerinin yanında bir damla; Birleşmiş Milletler'in gıda programlarının yıllık ihtiyacı tek başına NASA bütçesiyle aynı ligde. Sorun kaynağın yokluğu değil, dağıtımın siyaseti. Açlık esas olarak savaşların, tedarik zincirlerinin ve yönetim sorunlarının ürünü; mühendislere kızarak çözülmüyor.

Cebindeki uzay programı

Şimdi işin görünmeyen tarafına gelelim. Bu yazıyı telefonda okuyorsan, elinde tuttuğun cihazın kamerası bir uzay teknolojisi. 1990'larda NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nda Eric Fossum, gezegenler arası araçlardaki kameraları küçültmenin yolunu ararken CMOS aktif piksel sensörünü geliştirdi. Bugün o teknoloji telefonlardan araç kameralarına, ameliyathanelerden aksiyon kameralarına milyarlarca cihazın içinde.³ Attığın her selfie, Mars'a kamera sığdırma çabasının yan ürünü.

Devam edelim. Çocuğunun ateşini saniyeler içinde ölçen kulak termometresi: yıldızların ve gezegenlerin sıcaklığını kızılötesi ışınımdan ölçen astronomi tekniğinin, JPL ile Diatek şirketinin ortaklığında kulak zarına uyarlanmış hâli; 1991'de piyasaya çıktı.⁴ Afet bölgelerinde ve şebeke suyu güvenilmez yerlerde kullanılan kompakt su arıtma sistemlerinin bir kısmı, Uluslararası Uzay İstasyonu'nda astronotların teri ve idrarı dahil her damlayı içme suyuna çeviren geri dönüşüm teknolojisinden türedi.⁵ Liste uzuyor: hafızalı köpük yastıklar, kablosuz el süpürgesinin atası, deprem sonrası enkazda hayat arayan sensörler. NASA 1976'dan beri her yıl "Spinoff" adında bir yayınla bu türevleri belgeliyor; kayıtlı iki binden fazla örnek var.⁵

Bu arada iki efsaneyi de düzeltelim: cırt cırt bandı ve teflonu NASA icat etmedi; ikisi de uzay çağından önce vardı. Uzay savunucularının abartılı listeleri de en az "hepsi israf" diyenler kadar yanıltıcı olabiliyor. Gerçek liste abartıya muhtaç değil zaten; telefon kamerası tek başına yetiyor.

Peki hesap tutuyor mu?

Duygulardan bağımsız, kuru bir muhasebe sorusu soralım: bu harcama ekonomiye ne döndürüyor? NASA'nın bağımsız ekonomistlere yaptırdığı 2023 mali yılı etki analizi şunu buldu: yaklaşık 25 milyar dolarlık bütçe, satın almalar, ücretler ve tedarik zincirleri üzerinden ABD ekonomisinde 75,6 milyar dolarlık toplam çıktı üretti, 304 binden fazla istihdamı destekledi ve 9,5 milyar dolar vergi geliri yarattı.⁶ Yani harcanan paranın üçte biri, daha teknoloji transferleri hesaba katılmadan, vergi olarak devlete geri döndü. Bu hesap uzaya "harcanan" paranın aslında uzayda değil, yeryüzünde harcandığını da hatırlatıyor: o milyarlar roketle boşluğa fırlatılmıyor; mühendisin maaşına, fabrikadaki kaynakçıya, üniversitedeki laboratuvara, yazılımcının kirasına gidiyor.

İşin bir de açlıkla doğrudan ilgili tarafı var ve tartışmanın en acı ironisi burada. Bugün kuraklığı önceden haber veren, rekolteyi tahmin eden, kıtlık riskini haftalar önce gösteren sistemlerin bel kemiği uydu verisi. Hava tahminleri, tarım planlaması, salgın takibi, afet koordinasyonu; hepsi yörüngedeki gözlerle çalışıyor. Yani "uzay yerine açlığa" cümlesindeki iki taraf aslında rakip değil; açlıkla mücadelenin modern araç setinin önemli bir kısmı, doğrudan uzay programlarının ürünü. Stuhlinger 1970'te tam da bunu öngörmüştü: mektubunda, uzaya giden hiçbir gök cisminin, uzay bilimcilerinden Dünya'nın gördüğü kadar ilgi görmeyeceğini yazıyordu.¹

İtirazın haklı olduğu yer

Bütün bunlar "uzaya yazılan her çek kutsaldır" anlamına gelmiyor. Kamu parasıyla yürüyen her programda olduğu gibi uzayda da şişmiş projeler, yıllarca geciken roketler, maliyeti katlanan sistemler var; bunları eleştirmek sağlıklı bir refleks. James Webb Uzay Teleskobu bunun ders kitabı örneği: bir milyar dolar civarında başlayan maliyet tahmini yıllar içinde on milyara tırmandı, fırlatma defalarca ertelendi ve proje az kalsın iptal ediliyordu. Bugün aynı teleskop evrenin en eski galaksilerini görüntülüyor ve o eleştirilerin hiçbiri elde edilen bilimi küçültmüyor; ama süreç, kamu denetiminin uzay programları için de neden şart olduğunun kanıtı. Milyarderlerin şahsi uzay turizmiyle kamu finansmanlı bilim programlarını aynı torbaya koymamak da gerekiyor; biri eğlence, diğeri altyapı. Ve evet, bir ülke eğitime, sağlığa, sosyal desteğe daha fazla pay ayırmalı mı tartışması her zaman meşru. Ama o tartışmanın dürüst versiyonu, karşısına binde üç buçukluk bir kalemi değil, bütçenin gerçekten büyük kalemlerini alır. Uzay programını kesip açlığı çözmeyi ummak, ev bütçesini düzeltmek için diş macunundan tasarrufa gitmek gibi.

Uzaya harcanan para gökyüzüne değil, yeryüzündeki akla yatırılıyor. bu yazının tek cümlelik özeti

Rahibe Jucunda'nın sorusu kötü bir soru değildi; tam tersine, sorulması gereken soruydu ve Stuhlinger da onu ciddiye aldığı için o mektup hâlâ okunuyor. Elli yıl sonra verinin söylediği şu: mercek yontan adamı desteklemek, kasabaya ihanet değilmiş. Vebayı sonunda kontun sadakaları değil, o tezgâhtan çıkan mikroskop yenmiş. Bugün yörüngede dönen her uydu, o tezgâhın torunu. Bir dahaki sefere "o parayla açlık çözülürdü" yorumunu gördüğünde, yorumun yazıldığı telefonun kamerasını kimin geliştirdiğini hatırla. Cevap, yorumdan daha güzel bir hikâye.