2 Ağustos 2027 güneş tutulması: Türkiye'den ne görülecek?

2 Ağustos 2027, Pazartesi. Mısır'ın Luxor kentinde öğle saati. Güneş neredeyse tam tepede, sıcaklık çölde kırk dereceye dayanmış. Sonra ışık tuhaflaşıyor, gölgeler keskinleşiyor, hava belirgin biçimde serinliyor. Ve öğlen vakti gökyüzünde yıldızlar beliriyor: Güneş'in yerinde simsiyah bir disk, çevresinde inci beyazı bir taç. Bu karanlık Luxor'da 6 dakika 22 saniye sürecek.¹ Sıradan bir tam tutulmanın iki üç dakikalık karanlığına alışkın gözlemciler için neredeyse bir ömür.

Neden "yüzyılın tutulması" deniyor?

Rakamı baştan koyalım: tutulmanın en uzun noktasında karanlık 6 dakika 23 saniye sürecek. O nokta Mısır'da, Luxor'un çevresindeki çöl bölgesinde.¹ Bu süre, 11 Temmuz 1991'deki efsanevi tutulmadan bu yana yerleşim olan karalardan izlenebilen en uzun tam tutulma karanlığı. Ve rekor uzun süre kırılmayacak: karadan bu uzunlukta bir tam tutulma izlemek isteyen, 2114 yılını beklemek zorunda. Arada, 2009'da süresi daha uzun bir tutulma yaşandı; ama en uzun anı Pasifik'in ortasında, ıssız bir su parçasının üzerindeydi.

Peki bu tutulmayı bu kadar uzatan ne? Üç şans üst üste geliyor. Ağustos başında Dünya, yörüngesinde Güneş'e en uzak olduğu bölgede dolaşıyor; Güneş gökyüzünde her zamankinden biraz küçük görünüyor. Ay ise tam tersine Dünya'ya yakın konumda, yani biraz büyük görünüyor. Büyük görünen Ay, küçük görünen Güneş'i rahatça ve uzun süre örtüyor. Üçüncü şans, gölgenin ekvatora yakın bir hattan geçmesi: Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüş hızı o enlemlerde gölgeyle aynı yönde en yüksek olduğu için gölge yeryüzünde daha yavaş ilerliyor ve karanlık uzuyor.¹

Gölge nereden geçecek?

Yaklaşık 258 kilometre genişliğindeki tam gölge bandı Atlantik'in üzerinde doğacak, önce İspanya'nın güney kıyısını karartacak: Cadiz ve Malaga tam karanlığı yaşayacak. Ardından Cebelitarık'ı ve Fas'ın Tanca kentini geçip Kuzey Afrika boyunca ilerleyecek: Cezayir'de Oran, Tunus'ta Sfaks, Libya'da Bingazi, Mısır'da Luxor sırayla gölgeye girecek.⁴ Kızıldeniz'i aşan gölge Suudi Arabistan'da Cidde ve Mekke'nin, Yemen'de Sana'a'nın üzerinden geçecek, Afrika Boynuzu'nun ucuna dokunup Hint Okyanusu'nda sönecek.

Ağustos ayında Mısır ve Libya çölünde bulut ihtimali sıfıra yakın. Bu yüzden dünyanın dört bir yanındaki tutulma avcıları rotayı şimdiden Nil kıyısına çiziyor.

Türkiye'den ne görülecek? Dürüst cevap

Şimdi işin bizi ilgilendiren kısmı. Baştan net söyleyelim: Türkiye tam gölge bandının içinde değil. Ülkenin hiçbir noktasından Güneş tamamen kararmayacak, o meşhur taç görünmeyecek, gündüz geceye dönmeyecek. İnternette ara ara dolaşan "Türkiye'den tam izlenecek" iddiası yanlış. Bizim payımıza düşen, yine de son yılların en derin parçalı tutulması.

Rakamlarla anlatalım. O gün tutulma Türkiye'de saat 11:20 civarında başlayacak, en derin anına öğle saatlerinde ulaşacak ve 14:13'e doğru sona erecek; saatlerin tümü Türkiye saati.² Ay, İstanbul'da Güneş'in yaklaşık yüzde 59'unu, Ankara'da yüzde 57'sini örtecek. Güneye indikçe oran yükseliyor: İzmir'de yüzde 72, Antalya'da yüzde 71, Muğla kıyılarında yüzde 75. En derin an şehirden şehre birkaç dakika oynuyor: İstanbul'da 12:39, İzmir'de 12:38, Ankara ve Antalya'da 12:46 civarı.²

Yüzde 60-75 örtülme kulağa çok geliyor, o yüzden beklentiyi doğru kuralım: ortalık kararmayacak. Güneş'in açık kalan dilimi bile gündüzü aydınlatmaya yetiyor. Yine de dikkatli bir göz farkı hisseder: ışık tuhaf, gümüşi bir tona döner, gölgelerin kenarları keskinleşir, sıcaklık bir iki derece düşer. Ağaç yapraklarının arasından yere süzülen ışık benekleri minik hilallere dönüşür; bu, tutulmanın en zarif ve en az bilinen oyunudur. Tutulma gözlüğüyle baktığında ise Güneş'ten kocaman bir ısırık alınmış gibi görünecek.

Gözünü koru: tutulma gözlüğü şart

Parçalı tutulmanın tek tehlikesi şu: Güneş hiçbir aşamada çıplak gözle bakılacak kadar sönmüyor. Retinada ağrı alıcısı yok; gözün hasar görürken hiçbir şey hissetmezsin ve kayıp kalıcı olabilir. Güneş gözlüğü, islenmiş cam, röntgen filmi, CD gibi ev yapımı çözümlerin hiçbiri korumaz.³

Güvenli iki yol var. Birincisi ISO 12312-2 sertifikalı tutulma gözlüğü: alırken çerçevedeki sertifika yazısını kontrol et; camında çizik veya delik varsa kullanma. İkincisi iğne deliği yöntemi: bir kartona küçük bir delik aç, sırtını Güneş'e dön, deliğin bir kağıda düşürdüğü görüntüyü izle. Dürbün ve teleskop ise önlerine özel güneş filtresi takılmadıkça kesinlikle kullanılmaz; gözünde tutulma gözlüğü olması bunu değiştirmez, mercekler ışığı yoğunlaştırıp gözlüğü de gözü de yakar.³

Tam karanlığı yaşamak istersen

Tam tutulma ile yüzde 99'luk parçalı tutulma arasındaki fark yüzde 1 değil; gece ile gündüz farkı. İnci beyazı taç, ufku 360 derece saran gün batımı kızıllığı, öğlen vakti beliren gezegenler: bunların hepsi yalnızca tam gölge bandının içinde yaşanır. Türkiye'ye en yakın seçenekler Mısır (Luxor'da 6 dakika 22 saniye karanlık), Libya'da Bingazi ve Suudi Arabistan'da Cidde.¹ Avrupa üzerinden gitmek istersen Güney İspanya kıyıları da bandın içinde; oradaki karanlık biraz daha kısa sürecek ama Cadiz'de bir sahilden izlemenin de kendine göre büyüsü var.

Türkiye tam tutulmayı en son 29 Mart 2006'da yaşadı; gölge o gün Antalya ve Konya üzerinden geçmiş, dünyanın dört bir yanından on binlerce insan bunun için ülkeye akın etmişti. Sıranın yeniden bize gelmesi uzun sürecek. O yüzden 2 Ağustos 2027'yi takvimine yaz: ya güneyde bir sahilde gözlüğünü takıp Güneş'ten alınan o kocaman ısırığı izle, ya da bir bilet al ve hayatında bir kez, gündüz vakti yıldızları gör.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.