Hikaye kısa ve tatmin edici: NASA, astronotların tükenmez kaleminin sıfır yerçekiminde yazmadığını fark eder. Kongre bütçe açar, bilim insanları yıllarca çalışır, milyonlarca dolar harcanır ve sonunda baş aşağı, su altında, dondurucu soğukta yazan mucize bir kalem doğar. Ruslar ise aynı sorunu kurşun kalemle çözmüştür. Kıssadan hisse: bazen en akıllı çözüm en basit olandır. Hikayenin tek kusuru, hemen her ayrıntısının yanlış olması.1

Bu yazıda neler var?

Herkes kurşun kalem kullanıyordu

Efsanenin ilk çatlağı şurada: uzay yarışının başında iki taraf da kurşun kalem kullanıyordu. NASA'nın Gemini kapsüllerinde kalemler duvarlara iple bağlıydı; astronotlar görev raporlarını onlarla tutuyordu. Sovyet kozmonotları ise mum kalem denen yağlı kalemlerle yazıyordu.2 Yani ortada "Amerikalılar akıl edemedi, Ruslar etti" diye bir sahne hiç olmadı; aynı derme çatma çözümü herkes kullanıyordu ve kimse memnun değildi. Mum kalemin yazdığı zor okunuyor, kurşun kalemin ucu kırılıyordu.

NASA'nın gerçek kalem skandalı ise efsanenin tam tersi yönde patladı. 1965'te ajans, Houston'daki bir firmaya Gemini görevleri için 34 mekanik kurşun kalem sipariş etti; fatura 4.382,50 dolar, yani kalem başına 128,89 dolardı. Basın bunu duyunca kıyamet koptu: vergi mükellefinin parasıyla tanesi 128 dolara kurşun kalem! Yani kamuoyunun tepesinin attığı harcama, mucize kalem değil, bildiğimiz kurşun kalemdi.2

Kalemi NASA değil, bir kalemci finanse etti

Peki o meşhur uzay kalemi nereden çıktı? Chicago'lu kalem üreticisi Paul Fisher, 1950'lerden beri mürekkebi akıtmayan evrensel bir tükenmez kartuşu peşindeydi. Çözümü, basınçlı azot gazıyla itilen ve ancak bilyeyle temas edince sıvılaşan macun kıvamında bir mürekkepte buldu. 1965'te patentini aldığı AG7 "yerçekimsiz" kalem baş aşağı, su altında, eksi 45 ile artı 200 derece arasında yazabiliyordu. Geliştirme yaklaşık bir milyon dolara mal oldu ve bu paranın tamamı Fisher'ın kendi cebinden çıktı; NASA'dan ya da Kongre'den tek kuruş almadı.1

Fisher kalemi NASA'ya kendisi önerdi. Ajans iki yıl boyunca test etti: saf oksijen atmosferinde, vakumda, aşırı sıcak ve soğukta. Testleri geçen kalemden 1967'de, tanesi 6 dolara 400 adet satın alındı; toplu alım indirimi yapılmıştı. İki yıl sonra Sovyetler de aynı kalemden 100 adet ve 1.000 kartuş sipariş etti. Yani hikayenin finali de ters: Ruslar kurşun kalemle gurur duymadı, ilk fırsatta Amerikan uzay kalemine geçti.2

Efsane bürokrasi masalı anlatır; gerçekte bir mucit kendi parasıyla kalem geliştirdi, NASA tanesini 6 dolara aldı, Ruslar da sipariş verdi. uzay kaleminin kısa gerçeği

Kurşun kalem uzayda masum değil

Efsanenin en sinsi yanı, kurşun kalemi "basit ve zekice çözüm" gibi göstermesi. Oysa kurşun kalem uzay kabini için küçük bir felaket adayı. Kırılan grafit ucu yerçekimsiz ortamda süzülerek dolaşır; grafit elektriği ilettiği için devre kartına ya da bir anahtarın arasına kaçarsa kısa devre yaptırabilir. Astronotun gözüne veya ciğerine de gidebilir. Üstelik ahşap ve grafit, saf oksijen ortamında yanıcıdır. 1967'de üç astronotun Apollo 1 kabin yangınında ölmesinden sonra NASA yanabilecek her şeyi kabinden çıkarmaya girişti; kurşun kalemler de bu temizlikten nasibini aldı.3 Yani "Ruslar kurşun kalem kullandı" övgüsü, aslında "Ruslar riskli malzemeyi daha uzun süre kullandı" demek.

Efsane neden ölmüyor?

Çünkü hikaye, kanıta değil duyguya hizmet ediyor. "Devlet savurgandır, sağduyu yener" fikrini tek paragrafta anlatan bir masal bu; vergi dönemlerinde sosyal medyada hortlaması tesadüf değil. Rakamlar da her anlatımda büyüyor: kimi versiyonda 165 milyon dolar, kiminde 12 milyar. Oysa gerçek hikaye daha güzel: bir mucit kendi parasını riske attı, iyi bir ürün yaptı ve o ürün yarım asırdır hem Amerikan hem Rus araçlarında uzaya çıkıyor; New York Modern Sanat Müzesi'nin koleksiyonunda bile bir tane var.4 Bir dahaki sefere biri sana bu efsaneyi anlattığında artık cevabın hazır: kurşun kalem çözüm değildi, sorundu.

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Scientific American (2006). "Fact or Fiction?: NASA Spent Millions to Develop a Pen that Would Write in Space"; PolitiFact (2019). "No, NASA did not spend over $165 million on a space pen while Russians used pencils". ↩
  2. Smithsonian National Air and Space Museum, "The Saga of Writing in Space": Gemini'de ipli kurşun kalemler, 34 kalemlik 4.382,50 dolarlık Tycam siparişi, 1967'de tanesi 6 dolara 400 Fisher kalemi ve Sovyetlerin 100 kalem + 1.000 kartuş alımı. ↩
  3. Reuters Fact Check (2021). "NASA did not spend billions on space pens while Russia used pencils"; grafit tozunun iletkenlik ve yanıcılık riski, Apollo 1 sonrası malzeme politikası. ↩
  4. NASA (2021). "Space Pens, Pencils, and How NASA Takes Notes in Space": Fisher AG7'nin geliştirilmesi, testleri, Space Technology Hall of Fame ve MoMA koleksiyonu. ↩
Kategoriler ve Etiketler
Uzay uzay kalemi nasa uzay efsaneleri apollo programı mühendislik
Bu yazıyı paylaş
k1

kafa1milyon

Bu sitenin yazarı ve editörü. Teknolojiden müziğe, kültürden gündelik hayata aklına takılan her şeyi yazıyor; bazen de sesli anlatıyor. "Bir kafa, bir milyon fikir."