Galler'deki Roma İmparatoru Kampının İzleri

Oxford Üniversitesi'nden arkeolog Mark Merrony 2024'te uydu görüntülerine bakarken Galler'in batısındaki Pembrokeshire'da, otlarla kaplı bir tarlada köşeleri yuvarlatılmış dikdörtgen bir iz gördü. Bisikletiyle tarlaya gittiğinde toprağın içinden sivri uçlu, altıgen bir çatı taşı çıkıyordu. Tipik bir Roma çatı taşıydı. Ardından kiremit parçaları geldi.¹⁵

Tarla, Preseli Tepeleri'nin en doğudaki zirvesi Frenni Fawr'ın 3,5 kilometre güneybatısında. Bu 395 metrelik tepenin adı ortaçağda Galce yazılmış bir aşk masalında geçiyor. Masalda Roma imparatoru ava çıkıyor, tepenin başına varıyor ve çadırını orada kuruyor.²

Rüyada görülen kale

Masalın adı Breuddwyd Macsen Wledig, yani "Macsen Wledig'in Rüyası". Bugün Mabinogion adıyla bilinen on bir ortaçağ Gal anlatısından biri.

Roma imparatoru Maxen, otuz iki taçlı kralla ava çıktığı bir gün öğle sıcağında uyuyakalır. Adamları güneş vurmasın diye kalkanlarını mızraklarının ucuna takıp başına gölgelik yapar. İmparator rüyasında dünyanın en yüksek dağını aşar, gemiyle bir adaya geçer ve bir ırmağın ağzında, kapısı açık bir kale görür. İçeride gümüş bir tahtada satranç oynayan iki genç, fildişi bir koltukta satranç taşı yontan ak saçlı bir adam ve kızıl altından bir sandalyede oturan bir genç kadın vardır. Uyanınca yemeden içmeden kesilir. Bilginlerin öğüdüyle haberciler yollanır, bir yıl boşuna dolaşırlar. İkinci seferde on üç haberci batıya gider, Britanya'ya geçer, Snowdon dağlarını ve karşıdaki Anglesey adasını görür ve kaleyi Arfon'daki Aber Sain'de bulur. Kadının adı Elen'dir ve habercilere tek bir şart koyar: imparator onu seviyorsa kendisi gelsin.

Maxen gelir, adayı fetheder ve Elen'le evlenir. Elen başlık olarak adayı babasına ister, bir de üç kale: biri Arfon'da, biri Caerleon'da, biri Carmarthen'de. Sonra masal kısa bir cümleyle o tepeye gelir. İmparator bir gün Carmarthen'de ava çıkar, tepenin başına kadar gider ve çadırını orada kurar. Masala göre o konaklama yerine "bugün de" Cadeir Maxen, yani Maxen'in Tahtı denir. Ardından Elen kaleler arasına yollar yaptırır; Galler'de bugün hâlâ Sarn Helen diye anılan eski Roma yollarının adı buradan gelir.⁴

Bir tepe, iki ad

Masalın tam metni iki elyazmasında var. Beyaz Rhydderch Kitabı 1350 dolayında yazıldı ve Aberystwyth'teki Galler Ulusal Kütüphanesi'nde Peniarth 4 numarasıyla duruyor. Kırmızı Hergest Kitabı 1400 dolayından ve Oxford'daki Jesus College'ın 111 numaralı elyazması. Cardiff Üniversitesi'nin "Welsh Prose 1300-1425" projesi iki kitabın sayfalarını harf harf yazıya geçirdi; o transkripsiyonlarda tepenin adı aynı değil.³

Beyaz Kitap'ın 47v yaprağında imparator "ẏm pen ẏ freni uaỽr" yolunu tutar, yani Frenni Fawr'ın başına çıkar. Kırmızı Kitap'ın 173v yaprağında aynı cümlede "ympenn y vrevi vaỽr" yazar. Ortaçağ Galcesinde v ile f aynı sesi verebiliyor, asıl ayrılık n ile v harfinde. Bu küçük fark tepeyi Brefi diye okunacak bambaşka bir ada çeviriyor.

Fark kitapların dışına da taşındı. Lady Charlotte Guest 1838 ile 1849 arasında yayımladığı İngilizce çevirisinde Kırmızı Kitap'ın bir kopyasını kullandı ve cümleyi "the top of Brevi Vawr" diye çevirdi. Mabinogion adını İngilizce okura tanıtan bu çeviri Project Gutenberg'de bugün de aynı satırla dağıtılıyor.⁴ Hangi okumanın özgün olduğu elyazmalarından kesin olarak çıkarılamıyor. Merrony'nin hesabı Beyaz Kitap'taki adın üzerine kurulu.

Tarladaki kale

Merrony önce yer altını kazmadan tarayan jeofizik ölçüm yaptırdı. Eylül 2026'da 10'a 2 metrelik beş açma kazıldı. Kale 180'e 150 metre ölçüyor ve Roma askeri yapılarının bilinen iskambil kâğıdı biçiminde, köşeleri yuvarlak. Ortada doğuya, yani düşmana bakan bir karargâh binası, hemen güneyinde daha büyük bir komutan evi var. Yaklaşık 500 askerin kaldığı düşünülüyor.²

Açmalardan sıkıştırılmış kil zeminler, toprağa işlemiş araba tekerleği izleri, bir fırın, tahıl ambarına uyan bir zemin ve bir yol çıktı. Küçük buluntular arasında kurşun bir ağırşak, balmumu tabletlere yazmak için demir bir kalem, bir marangoz baltası, bir oyun pulu ve 3. yüzyıldan bir sikke var. Merrony'nin kardeşi Nick kazıdan önce şakayla "Maximus'u kanıtlamak için birkaç sikke bul" demişti. Sonra 4. yüzyılın sonlarından iki sikkeyi kendisi buldu.¹²

Merrony kaleyi Maximus'a yaptırmıyor. Ona göre yapı, vali Sextus Julius Frontinus'un 74-78 yıllarındaki seferinde kurulmuş ahşap bir kale. Maximus üç yüz yıl sonra oradan geçtiyse, zirveden görünen hazır bir kaleyi kullanmış olabilir. Kalenin yeri, izinsiz define aramasına karşı açıklanmıyor.¹⁵

Masaldaki imparator, tarihteki general

Gerçek Maximus İspanya doğumlu bir Roma generaliydi. Britanya'daki birlikleri onu 383'te Batı'nın imparatoru ilan etti. Önce imparator Gratianus'u devirdi, sonra İtalya'ya yürüdü ve 388'de Doğu imparatoru Theodosius'a yenilip idam edildi. Masal bu sonu hiç anlatmaz; orada Maxen, Elen'in kardeşlerinin yardımıyla Roma'yı geri alır. Masalın yazıya geçmiş en eski kopyası, Maximus'un ölümünden yaklaşık 960 yıl sonraya ait.⁶

İki geç dönem sikkesi, bu tarlada 4. yüzyılın sonunda birilerinin bulunduğunu gösteriyor. Maximus'un oraya geldiğini, sikkelerin onun seferlerinde düştüğünü ya da masalın tam bu kaleyi anlattığını göstermiyor. Bulgular henüz hakemli bir dergide yayımlanmadı. Merrony'nin bağlı olduğu Oxford'daki Wolfson College de bağlantının kurulması için daha fazla araştırma gerektiğini yazıyor.⁷ Merrony'nin kendi hesabı tek cümle: "Magnus Maximus oradaysa, orada bir ordu da olmalıydı."²

Kazının ayrıntılı raporu üç ayda bir çıkan Antiqvvs dergisinde yayımlanacak. Merrony, Maximus'u hazırladığı "Lives of the Roman Emperors: From Augustus to Romulus Augustulus" adlı kitabında da anlatacak.

Defne

İstanbul'da yaşıyor. Kitap yazıyor.