Karolos Koun'un Sanat Tiyatrosu, Aristofanes'in MÖ 414'te yazdığı Kuşlar'ı 29 Ağustos 1959 akşamı Atina'daki Herodes Atticus Odeonu'nda sahneledi. Müziği Manos Hadjidakis yapmıştı, dekor ve kostümler Yannis Tsarouchis'indi, tribünlerde 3.500 kişi vardı.1 Oyunun bir sahnesinde kahraman, tanrılara teke kurban etmek için bir rahip çağırır. Koun'un rahibi Ortodoks papazı şapkası takıyor, sözlerini Bizans kilise ilahisi makamıyla okuyordu. Koro da ona "Amin" diye karşılık veriyordu.

Tribünün bir bölümünden "ayıp" ve "saygısızlık" diye bağıranlar oldu. Seyirciler arasında Başbakanlıktan sorumlu bakan Konstantinos Tsatsos da vardı; salonu öfkeyle terk etti. Ertesi sabah bakanlık ikinci gösterimin iptal edildiğini duyurdu ve gerekçe olarak oyunun halkın dini duygularını incittiğini yazdı.2 Yasaklanan komedi 2.372 yıllıktı.

Bu yazıda neler var?

Bir yarışma için yazılan şakalar

Atina'da komedi, tanrı Dionysos adına düzenlenen şenliklerde yarışan bir türdü. Komedi yazarlarının adları Büyük Dionysia şenliğinin kayıtlarına MÖ 486'dan itibaren düzenli olarak geçiyor.3 Aristofanes ilk oyununu MÖ 427'de sahneledi. İskenderiyeli bilginler ona atfedilen 44 komedi biliyordu ve bunların dördünü sahte sayıyordu. Bugüne 11 tam oyunla kayıp oyunlardan yaklaşık bin kısa parça ulaştı.4

Bu oyunların çoğu belli kişilere yazıldı. MÖ 423'te sahnelenen Bulutlar'da Sokrates, sepetin içinde havada asılı duran, pirelerin kaç ayak sıçradığını ölçen bir düzenbazdır. Oyun o yıl yarışmaya katılan üç komedinin sonuncusu oldu. Birinciliği Kratinos'un Şarap Testisi aldı; ikinci gelen Ameipsias'ın Konnos'unda da Sokrates sahnedeydi.5 Bugün okuduğumuz metin 423'tekiyle aynı da sayılmaz. Aristofanes yenilgiden birkaç yıl sonra oyunu gözden geçirdi ve bu ikinci hâl hiç sahnelenmedi.4

Yine de şakanın etkisi sahneden taştı. MÖ 399'da dinsizlik ve gençleri yoldan çıkarmakla yargılanan Sokrates, Platon'un aktardığı savunmasında jüriye bu oyunu hatırlattı: "Bunları Aristofanes'in komedisinde kendiniz gördünüz; orada havada yürüdüğünü söyleyerek dolaştırılan bir Sokrates vardı."6 Oyunun ilk sahnelenişiyle dava arasında 24 yıl vardı.

Çubuk grafik: Aristofanes'in bilinen 44 oyunundan 11'i, Menandros'un 100'ü aşkın oyunundan 1'i neredeyse tam olarak bugüne ulaştı
Antik komediyi bugün yalnızca küçük bir seçkiden tanıyoruz. Menandros'un oyunlarından başka uzun parçalar da bulundu ama neredeyse tam olan yalnızca biri. Grafik: kafa1milyon; veri Perseus Encyclopedia, Britannica ve Cenevre Üniversitesi Bodmer Lab.

Bugün Bulutlar'ı okuyan biri, adı geçen politikacıları ve şairleri tanımak için çevirmenin dipnotlarına bakmak zorunda kalıyor. O yılın Atinalılarına yazılmış göndermeler, sahnelemelerde çoğu zaman kısaltılıyor ya da güncel adlarla değiştiriliyor.

Aristoteles maskeyi örnek gösterdi

Neye güldüğümüzü tarif eden ilk yazarlardan biri Aristoteles. Poetika'da komediyi sıradan insandan aşağı kişilerin taklidi diye tanımlıyor, gülünç olanı da acıya ya da yıkıma yol açmayan bir hata veya çirkinlik diye sınırlıyor.7 Verdiği örnek komedi maskesi. Maske çirkin ve çarpıktır ama kimsenin canını yakmaz.

Demre'deki Myra antik tiyatrosunda, üzerinde üç tiyatro maskesi kabartması bulunan taş blok
Antalya Demre'deki Myra antik tiyatrosunda sergilenen maske kabartmalı blok. Ortadaki sakallı yüzün açık ağzı ve çarpık kaşları, Aristoteles'in sözünü ettiği maske tipini hatırlatıyor. Fotoğraf: Rigorius, 2024, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Bu tarif belli bir şehre ya da yıla bağlı değil. Yanlış kapıyı çalan, kendi kurduğu tuzağa düşen, büyüklenirken tökezleyen biri, kimse ölmediği ve kalıcı bir zarar görmediği sürece güldürür. Bulutlar'da borçtan kurtulmak için felsefe okuluna yazılan yaşlı Strepsiades, öğrendiği hiçbir şeyi aklında tutamadığı için okuldan kovulur. Bu sahneyi anlamak için Atina siyasetini bilmek gerekmiyor.

Bilim yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

Bin yıl sonra bulunan huysuz komşu

Aristofanes'ten sonra Atina komedisi siyasetten uzaklaşıp ev içine döndü. Bu dönemin en ünlü yazarı Menandros 100'ü aşkın oyun yazdı, hayattayken yalnızca sekiz kez birinci oldu.8 Oyunları yüzyıllarca başka yazarların alıntıladığı birkaç dizeden biliniyordu. 1958'de Cenevre Üniversitesi'nden Victor Martin, İsviçreli koleksiyoncu Martin Bodmer'in edindiği bir papirüs kitaptaki Dyskolos'u, yani "Huysuz"u yayımladı. MS 3. yüzyılda kopyalanan bu kitap, Menandros'un elimizdeki tek eksiksiz oyununu taşıyor.9

Dyskolos MÖ 316'da Lenaia şenliğinde birincilik kazandı. Kahramanı Knemon kimseyle konuşmayan, kapısına geleni kovalayan yaşlı bir çiftçi. Kızına âşık olan zengin gencin uşağını dövüp yollar. Sonra kendi kuyusuna düşer. Uzak durduğu üvey oğlu Gorgias ile o zengin genç onu yukarı çeker ve Knemon biraz yumuşar. Canı yanar ama kimse ölmez; Aristoteles'in tarifine birebir uyan bir düşüş.

Menandros'un oyunları Roma'da Plautus ve Terentius tarafından Latinceye uyarlandı ve Avrupa komedisine bu yoldan geçti.8 Shakespeare'in Yanlışlıklar Komedisi, Plautus'un ayrı büyümüş ikizleri karıştıran Menaechmi oyununa dayanıyor.10

Rakamlarla
11
Aristofanes'in bugüne tam ulaşan oyun sayısı; İskenderiyeli bilginler ona atfedilen 44 oyun biliyordu.Perseus Encyclopedia, "Aristophanes"
24 yıl
Bulutlar'ın sahnelenişi (MÖ 423) ile Sokrates'in yargılanması (MÖ 399) arasında geçen süre.Platon, Sokrates'in Savunması 19c
1958
Menandros'un tek eksiksiz oyunu Dyskolos'un ilk kez yayımlandığı yıl.Bodmer Lab, Cenevre Üniversitesi
1.029
3 Mart 2003'te 59 ülkede yapılan Lysistrata okuması.APGRD, Oxford Üniversitesi

Bu tipler sahnede çok erken kalıplaştı. New York'taki Metropolitan Sanat Müzesi'nde, Attika'da bir mezardan birlikte çıktığı söylenen 14 pişmiş toprak komedi oyuncusu figürini duruyor. MÖ 5. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl başına tarihlenen figürinler belli bir oyunun kahramanlarını göstermiyor; her biri bir tip: yaşlı adam, köle, kurtizan. Müzeye göre bu figürinlerin Atina yapımı örnekleri ya da yerel kopyaları MÖ 4. yüzyılın ortasında Güney Rusya'dan İspanya'ya kadar biliniyordu.11

Gri zemin üzerinde dizilmiş, dolgulu karınlı ve maskeli on beş pişmiş toprak komedi oyuncusu figürini
Metropolitan Sanat Müzesi'ndeki komedi oyuncusu figürinleri, MÖ 5. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl başı. Boyları 8 ile 12 santim arasında; bir zamanlar parlak renklere boyalıydılar. Fotoğraf: The Metropolitan Museum of Art, Rogers Fund 1913, CC0.

Lysistrata Anadolu köyünde

20. yüzyılda Batı'da en sık sahnelenen Aristofanes oyunu Lysistrata, MÖ 411'de, Atina ile Sparta yirmi yıldır savaşırken yazıldı. Lysistrata iki tarafın kadınlarını toplar. Kadınlar savaş bitene kadar kocalarıyla yatmayacaklarına yemin eder, Akropolis'teki hazineyi de ele geçirir. 3 Mart 2003'te, Irak'a yönelik savaş hazırlığı sürerken, New Yorklu oyuncular Kathryn Blume ile Sharron Bower'ın başlattığı Lysistrata Projesi kapsamında oyun 59 ülkede 1.029 ayrı okumayla seslendirildi.12

Türkiye'de oyunun izi daha eski. Azra Erhat ile Sabahattin Eyüboğlu'nun 1966'da yaptığı çeviri 1 Mart 1970'te Devlet Tiyatroları repertuvarına girdi. Oyun İstanbul'da 1983-1985 arasında, Trabzon'da 1997-1998 sezonunda sahnelendi.13 1983 yapımı Şalvar Davası da bu oyunun serbest bir uyarlaması. Başar Sabuncu'nun senaryosunu Kartal Tibet çekti. Müjde Ar'ın canlandırdığı Elif, şehirden köyüne döner ve kocaları kahvede otururken tarlada çalışan kadınları örgütler; karşılarında Şener Şen'in oynadığı Ömer Ağa vardır.14 İstanbul Devlet Tiyatrosu'nun Barış Erdenk'in yönettiği Lysistrata'sında ise beş kadın oyuncu, kadın ve erkek bütün rolleri aralarında paylaştı.15

Koun'un Kuşlar'ı da 1959'daki tek gecede kalmadı. Yapım 1960'ta yeniden sahnelendi, 1960'lar boyunca yurt dışı turnelerine çıktı ve 1962'de Paris'teki Uluslar Tiyatrosu Festivali'nde ödül aldı.116 1967'de Yunanistan'da yönetimi ele geçiren cunta ise Kuşlar'ı Londra'da sahnelemeye hazırlanan Koun'u Atina'ya geri çağırdı.17

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Athens Epidaurus Festival (2008). "Aristophanes, The Birds: The Greek Art Theatre Karolos Koun", Koun'un 1959 yapımının 2008 yeniden sahnelemesi için tanıtım metni. aefestival.gr ↩
  2. Ta Nea (2023). "Κάρολος Κουν: Όταν οι «Όρνιθες» ξεσήκωσαν θύελλα αντιδράσεων, λογοκρισία και απαγόρευση", 17 Temmuz 2023; Başbakanlık bakanlığının 30 Ağustos 1959 tarihli iptal duyurusu dahil. tanea.gr ↩
  3. Dover, K. J. (1997). "Comedy". Ancient Greek Literature, Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780192892942.003.0005 ↩
  4. Perseus Encyclopedia. "Aristophanes", Tufts University, Perseus Digital Library. perseus.tufts.edu ↩
  5. Oxford Classical Dictionary. "Ameipsias"; Bulutlar'ın antik özetine (hypothesis) dayanarak MÖ 423 yarışmasının sıralaması. doi:10.1093/acrefore/9780199381135.013.353 ↩
  6. Platon. Sokrates'in Savunması 19c, çev. H. N. Fowler, Harvard University Press, 1966. perseus.tufts.edu ↩
  7. Aristoteles. Poetika 1449a, çev. W. H. Fyfe, Harvard University Press, 1932. perseus.tufts.edu ↩
  8. Encyclopaedia Britannica. "Menander, Greek dramatist". britannica.com ↩
  9. Bodmer Lab, Cenevre Üniversitesi. "Menander Codex": Papirüs Bodmer IV, XXV ve XXVI; MS 3. yüzyıl. İlk yayın: V. Martin, Papyrus Bodmer IV. Ménandre: Le Dyscolos, Cologny-Cenevre, 1958. bodmerlab.unige.ch ↩
  10. Folger Shakespeare Library. "The Comedy of Errors". folger.edu ↩
  11. The Metropolitan Museum of Art. "Group of fifteen terracotta comic actors", Yunan, MÖ 5. yüzyıl sonu ile 4. yüzyıl başı, envanter 13.225.13-.14, .16-.28. metmuseum.org ↩
  12. APGRD, Oxford Üniversitesi. "Notes from the archive: ticket to the Lysistrata Project" ve "Lysistrata Project: A Theatrical Act of Dissent (2003)". apgrd.ox.ac.uk ↩
  13. Uslu, F. Ö., Yücel, F. (2024). "Cinselliği Görünür ya da Görünmez Kılmak: Çeviri Açısından Aristophanes'in Lysistrata'sı". LOTUS International Journal of Language and Translation Studies 4(2): 131-160. dergipark.org.tr ↩
  14. Türkische Filmtage München (2024). "Şalvar Davası", Türkiye 1983, yönetmen Kartal Tibet, film tanıtımı. tuerkischefilmtage.de ↩
  15. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Devlet Tiyatroları. "Lysistrata, İstanbul DT", oyun künyesi. devtiyatro.gov.tr ↩
  16. APGRD, Oxford Üniversitesi. "Ornithes (1959)", APGRD kayıt no. 580; 1960 yeniden sahnelemesi ve turneler notu. apgrd.ox.ac.uk ↩
  17. Schironi, F. (2019). "Censorship, modern". A. H. Sommerstein (ed.), The Encyclopedia of Greek Comedy, Wiley-Blackwell. pdf ↩

Kapak: Antalya Demre'deki Myra antik tiyatrosunun maske kabartmalı blokları, arkada Likya kaya mezarları. Fotoğraf: Dosseman, 2012, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim aristofanes menandros antik yunan komedi lysistrata aristoteles
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.