Evden Çalışmak Bir Ödül Değil Temel Bir Hak Olmalı

Bir sabah Victoria eyaletinin başbakanı mikrofonun önüne geçti ve net bir cümle kurdu: evinden işini yapabilen Victoria’lılar, haftada iki gün bunu yasal hak olarak kullanabilecek. Ödül olarak değil. İyi performans notu karşılığında değil. Kanun metnine yazılacak bir hak olarak.¹

Avustralya’nın güneydoğusundaki bu eyalet, 2026’da Equal Opportunity Amendment, yani Fırsat Eşitliği Değişikliği adı altında bir tasarıyı parlamentoya taşıdı. Hedef tarih 1 Eylül 2026. On beş kişiden az çalışanı olan işyerleri için geçiş 1 Temmuz 2027’ye erteleniyor. Anlaşmazlık olursa önce eyalet eşit fırsat komisyonuna, çözülmezse idari mahkemeye gidilecek. Bu, “şirket politikası değişti, herkes ofise” döneminin ardından gelen sert bir karşı hamle.

Victoria neyi hak diye yazıyor?

Tasarının kritik cümlesi şu: işini makul ölçüde evden yürütebiliyorsan, haftada iki günü evde geçirme hakkı doğuyor. Tam zamanlı çalışan için iki gün; daha az saat çalışan için orantılı. Çalışan yazılı bildirim veriyor, işveren yirmi bir gün içinde yanıtlamak zorunda. “Makul değil” diye tüm talebi reddetmek kolay değil; daha kısa ama makul bir düzenleme önermek gerekiyor. Bazı gruplar federal esnek çalışma yoluna yönlendiriliyor: hamilelik, engellilik, bakım yükü gibi. Yani Victoria herkesi aynı kapıdan geçirmiyor; ama ofiste yapılabilecek her işi “evden çalışma lüksü” diye sınıflandırmayı da bırakıyor.²

Bunu önemli kılan şey ton. Birçok yerde evden çalışma hâlâ yöneticinin verdiği ikramiye gibi konuşuluyor: yeterince üretken olursan, yeterince sadıksan, belki cuma günü kalırsın. Victoria’nın metni bu pazarlığı tersine çeviriyor. Önce hak doğuyor; itiraz varsa gerekçe ve yol isteniyor.

Portekiz bunu ebeveynler için çoktan denedi

Avrupa’da benzer bir mantık Portekiz’de birkaç yıldır işliyor. 2022’de yürürlüğe giren İş Kanunu düzenlemesi, üç yaşından küçük çocuğu olan ve işi uzaktan yapılabilecek ebeveynlere teleçalışma hakkı tanıyor. Sekiz yaşına kadar uzayan haller de var: tek ebeveynlik veya yalnızca bir ebeveynin uzaktan çalışabildiği durumlar. İşveren bu taleplere keyfi olarak karşı çıkamıyor. Mikro işletmelerde bazı istisnalar duruyor; ama çerçeve net: evden çalışma, çocuk bakımıyla birlikte düşünülmüş bir hak.³

İki ülkenin modeli aynı değil. Portekiz hakkı öncelikle bakım yüküne bağlıyor; Victoria ise işin uzaktan yapılabilirliğini merkeze alıyor. Ortak nokta şu: “istersek veririz” dili, yerini “makul mü, değil mi?” sorusuna bırakıyor.

Bilim ne ölçtü: haftada iki gün

Hak tartışması bir yana, yöneticilerin aklındaki asıl korku üretkenlik. En net cevap 2024’te Nature’da çıktı. Stanford’lu ekonomist Nicholas Bloom, Ruobing Han ve James Liang, Çin’in büyük seyahat şirketlerinden Trip.com’da bin altı yüz on iki çalışanla altı aylık rastgele kontrollü deney yaptı. Bir grup haftada iki gün evde çalıştı, kontrol grubu ofiste kaldı.⁴

Hibrit grupta iş memnuniyeti arttı, istifa oranı yaklaşık üçte bir düştü. Düşüş özellikle yönetici olmayanlarda, kadınlarda ve uzun yolculuk yapanlarda belirgindi. Performans notları ve terfi oranlarında anlamlı fark çıkmadı. Yazılım mühendislerinin yazdığı kod satırında da fark yoktu. Yani “evde çalışınca kariyer biter” korkusu, bu örneklemde veri bulamadı.

Daha ilginci yöneticilerin algısıydı. Deneyden önce hibrit modelin üretkenliği ortalama yüzde 2,6 düşüreceğini düşünüyorlardı. Deney bitince aynı yöneticiler yüzde 1’lik bir artış algılıyordu. Korku, ölçümün yanında geriledi.⁵

Burada bir sınır çizmek lazım. Bloom’un başka çalışmaları, tamamen uzaktan bazı işlerde çıktının düşebileceğini de gösteriyor. Yani her meslek, her gün, her koşulda aynı sonuç çıkmıyor. Ama Victoria’nın önerdiği şey tam da bu orta yol: haftada iki gün. Doğa makalesinin sınadığı modelle aynı doz.

Ödül dili neden bozuyor?

Evden çalışmayı “iyi çocuklara verilen ikramiye” gibi kurunca, ölçülen fayda kayboluyor. İstifa maliyeti, yol süresi, bakım yükü, ofis kirası. Bunlar yönetici hediyesi değil; işin nasıl örgütleneceğine dair karar. Hak dili bunları görünür kılıyor: makul mü, değil mi? İtiraz yolu var mı? Ödül dili ise aynı soruyu kişisel bir lütuf pazarlığına çeviriyor.

Türkiye’de federal Avustralya veya Portekiz metni birebir kopyalanmak zorunda değil. Ama soru artık “evden çalışma lüks mü” değil. İş uzaktan yapılabiliyorsa, haftanın bir kısmını evde geçirmek neden yalnızca şirket politikasının keyfine bağlı kalsın? Victoria bunu yasa taslağıyla soruyor. Portekiz ebeveynler için kısmen cevapladı. Bloom’un deneyi de “verim biter” korkusunu, en azından haftada iki gün için, ölçümle zayıflattı.

Kalan tartışma duygusal değil, teknik: hangi işler uzaktan yapılabilir, küçük işletmeye nasıl geçiş süresi verilir, anlaşmazlıkta kim karar verir. Bunlar çözülebilir tasarım soruları. Ödül kalıbı ise soruyu baştan yanlış kuruyor.

kafa1milyon

Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.