Yeşilçam'ın kült Tarkan filmlerindeki unutulmaz han sahneleri

Perde açılır. Taş bir avlu, dumanlı bir ocak, birkaç masa. Kapıdan Kartal Tibet girer; yanında kurt. Konuşma kısa, bakışlar uzun. Biraz sonra kavga çıkar ya da bir sır fısıldanır. Büyük savaş henüz uzaktadır. Asıl unuttuğun sahne çoğu zaman budur: Tarkan'ın handaki dakikaları.¹

1969 ile 1973 arasında Sezgin Burak'ın Hürriyet'te doğan çizgi romanı Yeşilçam'a taşındı. Beş filmde Tarkan'ı Kartal Tibet oynadı. Vikingler, büyücüler, Çin sarayları, ahtapot maketi… Epik dil her yerde. Ama o filmleri aklında tutan şey çoğu zaman kılıç çarpışması değil; yol üstündeki handa, insanların birbirine yaklaştığı o sıkışık mekândır.

Çizgi romandan Yeşilçam handına

Sezgin Burak, Tarkan'ı 14 Nisan 1967'de Hürriyet'te günlük bantlarla yayımlamaya başladı. Karakterin adı tesadüf değildi: eski Türk-Moğol dünyasında tarkan/tarhan, saygın bir unvandı. Hikâye Attila'nın akıncısını, kurtla büyümüş bir Hun savaşçısını anlatıyordu. Okur çoğaldı; yapımcılar peşine düştü.¹

İlk resmi film 1969'da Ertem Eğilmez'in yapımcılığında, Tunç Başaran yönetiminde geldi. Başrol için Pazar dergisi yarışma bile düzenledi; Ünal Şahin kazandı. Ama tanınmayan bir yüzün riski ağır geldi. Rol, Karaoğlan filmleriyle zaten bilinen Kartal Tibet'e geçti. Devam filmlerini Mehmet Aslan çekti: Gümüş Eyer (1970), Viking Kanı (1971), Altın Madalyon (1972), Güçlü Kahraman (1973). Beş filmde de Tibet aynı yürüyüşü, aynı kısık sesi taşıdı.²

Han neden unutulmaz?

Fantastik macera filmi büyüğün dilini konuşur: kale, ordu, deniz, saray. Han ise küçüğün dilidir. Orada kahraman dinlenir, bilgi alır, tuzak yutar, yol arkadaşı seçer. Yeşilçam'ın tarihsel-fantastik filmlerinde han, yol filminin kalbidir: kapıdan herkes girebilir, herkes bakılır, herkes bir anda düşman olabilir.

Tarkan filmlerinde bu mekânın gücü, kontrasttan gelir. Bir yanda Şostakoviç'in 5. Senfonisinden çalınmış jenerik, Viking gemileri, Çin prensesi Lotus, maket ahtapot. Diğer yanda taş sütun, ahşap masa, duman. İzleyici epik vaadi handa bırakır; çünkü handa insan ölçeği geri gelir. Kurt masanın dibinde beklerken Tibet'in bakışı, dünya egemenliğinden önce "bu odada kim var?" sorusuna döner.³

Serinin kendi içindeki çeşitlilik de handa toplanır. Gümüş Eyer'de çocukluk ve intikam anlatısı bozkırdan kaleye uzanır; Viking Kanı'nda deniz ve esaret dili baskındır; Altın Madalyon ve Güçlü Kahraman çizgi romandan sapıp Vandal ve Çin dünyalarına kayar. Büyük dekor değişir. Ama yol üstü konaklama hissi, "bir sonraki maceraya geçmeden önce buradayız" duygusu filmden filme taşınır. Hafıza o duyguyu tutar.

Stüdyo yoksa taş konuşur

Yeşilçam, Hollywood tipi plato endüstrisi kuramadı. 1960-1975 arası "yüksek Yeşilçam" döneminde filmler çoğu zaman gerçek mekânda çekildi: köşk, yalı, sur, han, sokak. Akademik çalışmalar da bunu yazar: stüdyo sistemi zayıfken doğal mekân hem maliyet hem gerçeklik duygusu sağladı. Aynı mobilyanın onlarca filmde dönmesi, aynı sokak köşesinin tekrarlanması, izleyiciyi rahatsız etmedi; çünkü mekân tanıdık olunca hikâye daha çabuk oturuyordu.⁴

Tarkan setleri Acar, Ören, Bükey gibi stüdyolarda da hazırlandı; seslendirme ayrı stüdyolarda yapıldı. Ama ekrana yansıyan taş doku, izleyicide "eski bir handaymışız" hissini bıraktı. Bugün tarihî filmler hâlâ Sultanhanı, Zazadin Hanı gibi Selçuklu kervansaraylarını plato gibi kullanıyor. O tercih yeni değil; Yeşilçam'ın yolu buydu: dekoru sıfırdan kurmak yerine mekânı ödünç almak. Hanın avlusu, kamera için hazır bir derinlik sunar: ön planda masa, arkada revak, üstte ışık süzülen kemer.⁵

Müzik de handa çalışır

Serinin ses dünyası da "ödünç"tü. İlk iki filmde jenerik, Dmitri Şostakoviç'in 5. Senfoni'sinin Moderato bölümünden geliyordu. Viking Kanı'nda John Barry'nin Kış Aslanı ve Zulu müzikleri dolaşıyordu. Güçlü Kahraman'da Dušan Radić'in Cengiz Han müziği vardı. Telif düzeni gevşekti; ama etki kesindi: handaki kısa diyalog birden "dünya sineması"na bağlanıyordu.³

Bu yüzden o sahneler hafızada kalır. Büyük savaş sahneleri bütçenin izin verdiği kadardır; maket, dublör, hızlı kurgu. Han sahneleri ise ucuz ve yoğun: yüz, bakış, masa, kapı. Yeşilçam'ın üretkenliği burada görünür. Yılda yüzlerce film çıkan bir sinema, pahalıyı kısar, ucuzu yoğunlaştırır. Tarkan'ın handa durduğu an, o ekonominin en dürüst karesidir.

Bilal İnci, Eva Bender, Halit Akçatepe, Reha Yurdakul gibi isimler seride tekrar tekrar görünür. Han tipi sahneler bu tekrarları da işe yarar kılar: izleyici yüzü tanır, "bu adam yine tuzağın parçası" diye okur. Kült film, tek seferlik şaşkınlıkla değil, tanıdık bir ritüelle kurulur. Kapı açılır, bakışlar kesişir, müzik yükselir. Ritüel tamamdır.

Epik film savaşta vaat eder; handa inanır. bu yazının tek cümlelik özeti

Bugün o filmleri açtığında Viking gemisi ya da Çin sarayı seni gülümsetebilir. Teknik eski, efekt naif. Ama handaki o birkaç dakika hâlâ iş görür: taş, duman, Tibet'in yürüyüşü, kurtun gölgesi. Sezgin Burak'ın çizgi romanı gazete sayfasından çıktı; Yeşilçam onu stüdyoya ve taş avluya koydu. Unutulmaz olan çoğu zaman dünya egemenliği değil, kapıdan giren adamın ilk bakışıdır.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.