Beklenmedik Durumlara Karşı Ne Kadar Hazırlıklıyız?

11 Mart 2011, saat 14.46. Deprem, Japonya'nın Iwate kıyısındaki Kamaishi-Higashi Ortaokulu'nun anons sistemini bozdu. Öğrenciler talimat beklemedi; “Tsunami geliyor” diye bağırarak binadan çıktılar ve tatbikatlarda yürüdükleri toplanma noktasına koştular. Yan taraftaki Unosumai İlkokulu'nun öğrencileri ve öğretmenleri onların arkasından geldi, yol boyunca mahalleden pek çok kişi de onlara katıldı. Toplanma noktasının arkasındaki yamaçtan kaya düştüğünü görünce daha yükseğe çıktılar. Biraz sonra dalga iki okulu da yuttu.^1,2

Kamaishi'de o gün bin kişiden fazlası öldü. Kentteki yaklaşık 2.900 ilk ve ortaokul öğrencisinden beşi hayatını kaybetti; beşi de o gün okulda değildi.²

Evlerde çanta var mı?

6 Şubat 2023 depremlerinden sekiz gün sonra Ipsos, deprem bölgesindeki 10 il dışında yaşayan 1.000 yetişkine evlerinde deprem çantası olup olmadığını sordu. Yüzde 31'i evet dedi. Aynı ankette her on kişiden yaklaşık dokuzu kendi şehrinde de deprem olabileceğini düşünüyordu, ama dört kişiden üçü oturduğu binanın dayanıklılığını hiç ölçtürmemişti.³

İstanbul'un rakamı da buna yakın. İstanbul Planlama Ajansı Kasım 2020'de telefonla 769 kişiyle görüştü. Bunların yüzde 27,9'unun deprem çantası vardı ve yüzde 52,6'sı evine en yakın acil toplanma alanını bilmiyordu. Çanta oranı gelirle birlikte yüzde 25,6'dan 35,8'e çıkıyordu; toplanma alanını bilme oranında ise gelir grupları arasında belirgin bir fark çıkmadı.⁴ Yani toplanma alanını öğrenmek para işi değildi, yine de yarıdan fazlası öğrenmemişti.

Lloyd's Register Foundation'ın Gallup'a yaptırdığı Dünya Risk Anketi daha zor bir soru sordu: Yakınınızda bir afet olursa ne yapacağınıza dair, evdeki 10 yaşından büyük herkesin bildiği bir planınız var mı? 2021'de dünya genelinde evet diyenler yüzde 37'de kaldı. Türkiye'nin deprem kuşağındaki illerde bu oran yüzde 20'ydi ve aynı illerde kendini ve ailesini bir afette koruyabileceğine inananlar yüzde 31'di.⁵ Ölçüm 6 Şubat'tan yaklaşık iki yıl önce yapılmıştı.

Endişe yüksek, hazırlık geride

Bu rakamlar insanların tehlikeden habersiz olduğunu göstermiyor. Ipsos'un 2023'e girerken 36 ülkede yaptığı ankette Türkiye, yaşadığı şehrin o yıl bir doğal afete uğrayacağını düşünenlerin oranında Endonezya'dan sonra ikinci sıradaydı.³ Endişe yaygındı. Çoğu evde ona eşlik eden bir hazırlık yoktu.

Sigorta kayıtları aynı eğriyi çiziyor. Zorunlu deprem sigortası, yani DASK, Ağustos 2025'te Türkiye'deki 20 milyon 32 bin konutun yüzde 57,4'ünü kapsıyordu. Oran Marmara'da yüzde 64,8, Karadeniz'de yüzde 45,2'ydi.⁶ Poliçeler çoğunlukla sarsıntıdan sonra kesiliyor. 23 Nisan 2025'te İstanbul açıklarında 6,2 büyüklüğünde deprem olduğunda ülkede sigortalılık oranı yüzde 56,2'ydi; 11 Haziran'a kadar net 74.526 poliçe eklendi ve artışın üçte ikisi Marmara'dan geldi.⁷ Elazığ'da oran 2020 depreminden önce yüzde 35'ti, bir yıl içinde yüzde 52'ye çıktı.⁶

Dünya Risk Anketi'nin 2023 turu başka bir değişimi yakaladı. Bir afette kendini ve ailesini korumak için hiçbir şey yapamayacağını söyleyenler dünya genelinde yüzde 36'dan 43'e çıktı. Rapor bunu, insanların kendi elinden bir şey geleceğine olan inancının azalması diye yorumluyor.⁸

İlk dakikalarda ne oluyor?

Hazırlığın neyi değiştirdiğini anlamak için ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nün (NIST) 11 Eylül incelemesine bakmak gerekiyor. Ekip İkiz Kuleler'den sağ çıkanlarla telefonda ve yüz yüze görüştü, her birinin bir şeylerin ters gittiğini fark ettiği an ile merdivene girdiği an arasındaki süreyi hesapladı. Kuzey Kule'de zemin kat ile 76. kat arasındakiler için ortanca süre 3 dakikaydı. Uçağın çarptığı bölgeye yakın 77 ile 91. katlar arasındakilerde 5 dakikaya çıkıyordu.⁹

O dakikalarda insanlar öncelikle birbirleriyle konuştu. Kuzey Kule'den sağ çıkanların yüzde 70'i, Güney Kule'dekilerin yüzde 75'i olanı ve ne yapmaları gerektiğini çevresindekilerle tartıştı. Telefon açanlar, eşyasını toplayanlar, işini toparlayanlar oldu. NIST'in modelinde gecikmeyi en çok açıklayan etken bu hazırlık işleriydi; kişinin tehlikeyi ne kadar büyük gördüğünün gecikmeye doğrudan bir etkisi çıkmadı. Rapor bunu, aniden başlayan acil durumlarda insanların harekete geçmeden önce olanı anlamlandırmaya çalışmasıyla açıklıyor.⁹

Kuzey Kule'ye uçak çarptıktan 17 dakika sonra, yani ikinci uçak Güney Kule'ye çarptığında, Kuzey Kule'den sağ çıkanların yalnızca yüzde 21'i binayı terk etmişti.⁹

Kamaishi'de tatbikat neyi değiştirdi?

Kamaishi'deki programı Gunma Üniversitesi'nden inşaat mühendisliği profesörü Toshitaka Katada yürütüyordu. Kent 2005'ten beri üniversiteyle birlikte kıyıdaki okullarda afet eğitimi veriyordu. Unosumai İlkokulu ile Kamaishi-Higashi Ortaokulu yılda dört tatbikat yapıyordu; bunlardan biri iki okulun ortak tatbikatı, biri de mahalleyle birlikte yapılan tatbikattı.²

Katada çocuklara üç kural öğretmişti. İlki risk haritasına fazla güvenmemekti, çünkü harita geçmişteki tsunamilere göre çizilir ve bir sonrakinin aynı olacağının garantisi yoktur. İkincisi o an elinden gelenin en iyisini yapmaktı. Üçüncüsü ilk kaçan olmaktı. Katada'nın anlatımına göre insanlar kaçmaları gerektiğini bilse bile çevrelerinde kimse kaçmıyorsa yerinden kalkmıyor; birisi önce koşarsa diğerleri onu izliyor.¹⁰

Bölgede kuşaktan kuşağa anlatılan “tsunami tendenko” sözü de aynı davranışı tarif ediyor: dalga geldiğinde herkes akrabasını aramaya gitmeden kendi başına yükseğe çıkar, çünkü ailenin öteki üyelerinin de aynısını yapacağına güvenir.² İkiz Kuleler'de dakikalarca süren konuşma, Kamaishi'de tatbikatta önceden yapılmıştı.

Evde nereden başlanır?

AFAD'ın önerisi ilk 72 saate göre hazırlanmış bir afet ve acil durum çantası: her aile üyesine yetecek su, bozulmayan yiyecek, düzenli kullanılan ilaçlar, ilk yardım malzemesi, el feneri, pilli radyo, düdük ve kimlik, tapu ve deprem poliçesinin fotokopileri.¹¹ En yakın toplanma alanı, e-Devlet'teki “Afet ve Acil Durum Toplanma Alanı Sorgulama” ekranında adres girilerek bulunabiliyor; alanları belediyeler belirliyor.¹¹

Plan ise kâğıt üzerinde kalınca işe yaramıyor. FEMA'nın 2023 hane anketinde Amerikalıların yüzde 37'si son bir yılda afet planı yaptığını söyledi; ailesiyle iletişim planını gerçekten deneyenler yüzde 18'de kaldı.¹² Ailenin buluşacağı yeri ve şehir dışından aranacak kişiyi belirlemek, sonra bunu bir kez yürüyerek denemek, Kamaishi'deki okulların yaptığı işin ev ölçeğindeki karşılığı.

Kamaishi'deki iki okul bu tatbikatı 2005'ten sonra yılda dört kez yaptı ve 11 Mart 2011'de okulda bulunan öğrencilerin hiçbiri ölmedi.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.