Chicago Üniversitesi'nden psikiyatrist Andrea King'in ekibi, 21 ile 35 yaş arasındaki 190 kişiyi laboratuvarda üç ayrı oturumda içirdi. Katılımcılar bir oturumda yüksek doz, birinde düşük doz alkol, birinde de alkolsüz bir içecek aldı ve hangisini içtiklerini bilmediler. Yüksek doz kilo başına 0,8 gramdı; 70 kiloluk biri için yaklaşık 56 gram saf alkol, kabaca üç büyük şişe bira. Nefesteki alkol 60. dakikada yüzde 0,08 ile 0,09 arasında zirve yaptı. Duygu durumu içmeye başladıktan 30, 60, 120 ve 180 dakika sonra ölçüldü.1
Ekip 2011'de yayımladığı makalede bir gözlemin altını çizdi. İçki kesildiğinde uyarılma ve hoşlanma hızla düşüyor, "biraz daha" isteği ise yerinde kalıyordu. Gündelik dilde buna kafanın dağılması deniyor.
- Aynı içkinin ilk saatte neşe, sonraki saatlerde ağırlık verdiğini gösteren ölçek.
- Keyif düşerken "bir tane daha" isteğinin yerinde kalmasının iki yıllık takipte neyle bağlantılı çıktığı.
- Kandaki alkol düşerken insanların kendini daha ayık hissettiği, direksiyon testlerinde ise neyin değiştiği.
- Gecenin ikinci yarısında bölünen uykunun ve ertesi sabahki kaygının bilinen ve bilinmeyen tarafları.
Yükselişte neşe, düşüşte ağırlık
Alkolün iki ayrı yüzü 1993'te bir ölçekle sayıya döküldü. Christopher Martin ve arkadaşlarının geliştirdiği İki Evreli Alkol Etkileri Ölçeği (BAES), yedi uyarılma sıfatı (coşkulu, enerjik, konuşkan gibi) ve yedi yatışma sıfatı (ağır kafalı, uyuşuk, düşünceleri yavaşlamış gibi) içeriyor. Ölçek alkol bağımlılığı olmayan 30 erkek ve 12 kadına uygulandığında, kandaki alkol yükselirken uyarılma puanları, düşerken yatışma puanları öne geçti.2
Yükselişteki neşenin beyinde bir karşılığı da görüntülendi. Montreal Nöroloji Enstitüsü'nden Isabelle Boileau'nun ekibi 2003'te altı sağlıklı gönüllüyü iki kez PET taramasından geçirdi. Gönüllüler bir seferinde portakal suyuna karıştırılmış alkol, bir seferinde yalnızca portakal suyu içti. Alkollü taramada, beynin ödül devresinin merkezindeki ventral striatumda dopamin salınımının izi çıktı. Salınım büyüdükçe kalp atışındaki artış da büyüyordu ve dürtüsellik puanı yüksek olanlarda etki daha belirgindi.3 Altı kişi küçük bir örneklem. Tarama yükselişteki tek bir anı gösteriyor; düşüş sırasında dopaminin ne yaptığını bu çalışma ölçmedi.
Keyif gidiyor, istek kalıyor
King'in 190 katılımcısının 104'ü her hafta en az bir kez aşırı içen, 86'sı az içen gençlerdi. İki grup aynı dozda bambaşka şeyler hissetti. Çok içenler alkolden daha fazla uyarılma, hoşlanma ve istek bildirdi; yatışma puanları ve stres hormonu kortizolün yanıtı daha düşük kaldı. Az içenlerde yatışma daha yükseliş sırasında başladı ve saatlerce sürdü, düşüş evresinde de kortizol yükseldi. Yazarlar bunu az içenlerin frene basmasını kolaylaştıran bir koruma olarak yorumladı.1
Sonra iki yıl boyunca her üç ayda bir görüşme yapıldı ve görüşmelerin yüzde 99,1'i tamamlandı. Çok içenler arasında alkolü en çok sevenler, en çok isteyenler ve en az uyuşanlar bu sürede daha sık aşırı içti. Aşırı içme sıklaştıkça alkol kullanım bozukluğu tanı ölçütlerini karşılama ihtimali de arttı. Grubun en ağır içicileri bir oturumda 11 ila 14 kadeh içtiğini bildirdi.
Hoşlanma inerken isteğin yerinde kalması, ikinci şişenin neden açıldığını açıklayabilir. Yazarlar bunu kanıtlanmış bir mekanizma saymıyor, olasılık diye sunuyor.
Düşüşte insan kendini olduğundan ayık sanıyor
İngiliz fizyolog Edward Mellanby 1919'da köpeklere alkol verip yürüyüşlerini izledi. Kandaki alkol aynı düzeydeyken hayvanlar yükseliş sırasında, düşüş sırasındakinden daha çok sendeliyordu. Bu olgu bugün Mellanby etkisi ya da akut tolerans diye anılıyor: beyin tek bir içme oturumunun içinde bile alkole kısmen alışıyor.
Birmingham'dan Michael Holland ve Robin Ferner 2017'de insan çalışmalarını taradı ve 26 makaleyi derledi; bu çalışmalarda alkol verilen 564 kişi vardı.4 Aynı kan alkol düzeyinde, düşüş kolundaki katılımcılar kendini ortalama yüzde 29 daha az sarhoş hissetti ve araç kullanmaya yüzde 207 daha istekli oldu. Ölçülen beceri ters yöne gitti. Sürüş simülatöründeki performans ortalama yüzde 96, dur işaretinde kendini tutmayı ölçen testteki performans yüzde 30 daha kötüydü.
Kafası dağılan biri kendini toparlanmış hisseder. Tepki süresi o saatte henüz toparlanmamıştır ve eve nasıl dönüleceği kararı çoğu zaman tam bu aralıkta verilir.
Gecenin ikinci yarısı ve ertesi sabah
Alkol beyindeki başlıca fren sistemi olan GABA'nın etkisini güçlendiriyor, başlıca gaz sistemi olan glutamatın NMDA alıcılarını baskılıyor. Uzun süre ağır içen birinde beyin buna karşı ayar yapıyor. Alkol çekildiğinde fren zayıf, gaz güçlü kalıyor; titreme, uykusuzluk ve kaygı bu dengesizlikten doğuyor.5 Tek bir akşamın ardından aynı ayarın ne ölçüde devreye girdiği ise bilinmiyor.
Uyku tarafı daha iyi ölçülmüş. Londra Uyku Merkezi'nden Irshaad Ebrahim ve arkadaşlarının 2013 derlemesine göre alkol her dozda uykuya dalmayı hızlandırıyor ve gecenin ilk yarısını derinleştiriyor. Kandaki alkol düştükçe ikinci yarıda uyku bölünüyor, rüyaların yoğunlaştığı ilk REM evresi her dozda gecikiyor.6
Ertesi sabahın kaygısını University College London'dan Beth Marsh'ın ekibi ev ortamında ölçtü. 97 kişiden 50'si arkadaşlarıyla her zamanki gibi içti, 47'si ayık kaldı. İçenler ortalamada İngiltere'de erkekler için tanımlanan aşırı içme sınırını 3 birim aştı. Çok utangaç katılımcıların kaygısı içerken hafifçe azaldı, ertesi sabah saat 10'daki ölçümde ise belirgin biçimde yükseldi. Bu sabah kaygısı büyüdükçe alkol kullanım bozukluğunu tarayan AUDIT testinin puanı da yükseliyordu.7 Çalışma kör değildi ve katılımcıları ortanca değerden ikiye ayırdı. Yazarlar bulguyu kesin bir sonuç saymıyor, olası bir risk işareti olarak sunuyor.
Yükselişte uyarılma, düşüşte yatışma ve düşüşte kendini olduğundan ayık sanma pek çok deneyde gösterildi; tek bir gecenin ardından gelen kaygının beyindeki kaynağı ise henüz ölçülmedi. Türkiye'de hususi otomobil sürücüsü için yasal sınır 0,50 promil.8 Chicago deneyinde nefesteki alkol 0,8 ile 0,9 promile çıktı ve katılımcılar 0,4 promile indikten sonra bile eve araştırmanın tuttuğu araçla gönderildi.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- King, A. C., de Wit, H., McNamara, P. J. ve Cao, D. (2011). “Rewarding, stimulant, and sedative alcohol responses and relationship to future binge drinking.” Archives of General Psychiatry, 68(4), 389-399. DOI: 10.1001/archgenpsychiatry.2011.26. Çift kör, plasebo kontrollü; 104 çok içen, 86 az içen katılımcı; doz 0,8 ve 0,4 g/kg; iki yıllık takip. Katılımcılar nefes alkolü %0,04’e indiğinde araçla eve gönderildi. ↩
- Martin, C. S., Earleywine, M., Musty, R. E., Perrine, M. W. ve Swift, R. M. (1993). “Development and validation of the Biphasic Alcohol Effects Scale.” Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 17(1), 140-146. DOI: 10.1111/j.1530-0277.1993.tb00739.x. 30 erkek, 12 kadın; erkeklere 0,75 ml/kg, kadınlara 0,65 ml/kg alkol. ↩
- Boileau, I. ve ark. (2003). “Alcohol promotes dopamine release in the human nucleus accumbens.” Synapse, 49(4), 226-231. DOI: 10.1002/syn.10226. Altı sağlıklı gönüllü, [11C]raklopride PET; doz 1 ml/kg alkol. ↩
- Holland, M. G. ve Ferner, R. E. (2017). “A systematic review of the evidence for acute tolerance to alcohol: the ‘Mellanby effect’.” Clinical Toxicology, 55(6), 545-556. DOI: 10.1080/15563650.2017.1296576. 26 çalışma, alkol verilen 564 kişi; yüzdeler çalışma büyüklüğüne göre ağırlıklı ortalama. Özgün gözlem: Mellanby, E. (1919). Alcohol: its absorption into and disappearance from the blood under different conditions. Medical Research Committee Special Report Series, Londra. ↩
- Becker, H. C. ve Mulholland, P. J. (2014). “Neurochemical mechanisms of alcohol withdrawal.” Handbook of Clinical Neurology, 125, 133-156. DOI: 10.1016/B978-0-444-62619-6.00009-4. Derleme, bağımlılıktaki yoksunluğu anlatıyor; tek içme oturumu için doğrudan kanıt sunmuyor. ↩
- Ebrahim, I. O., Shapiro, C. M., Williams, A. J. ve Fenwick, P. B. (2013). “Alcohol and sleep I: effects on normal sleep.” Alcoholism: Clinical and Experimental Research, 37(4), 539-549. DOI: 10.1111/acer.12006. ↩
- Marsh, B. ve ark. (2019). “Shyness, alcohol use disorders and ‘hangxiety’: a naturalistic study of social drinkers.” Personality and Individual Differences, 139, 13-18. DOI: 10.1016/j.paid.2018.10.034. 97 katılımcı (50 içen, 47 ayık); kör olmayan, ev ortamında yapılan çalışma. ↩
- Karayolları Trafik Yönetmeliği, madde 97 ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu, madde 48. Hususi otomobil sürücüleri için sınır 0,50 promil; ticari ve kamu aracı sürücüleri için alkollü araç kullanmak yasak. ↩
Bu içerik bilgi amaçlıdır; tıbbi tavsiye değildir. Alkol aldıysan araç kullanma. Alkol kullanımınla ilgili endişen varsa hekimine ya da Yeşilay'ın 115 danışma hattına başvurabilirsin.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
