Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 28 Eylül 2026'da The Lancet Oncology'de yeni bir küresel tahmin yayımladı. 2024'te dünyada teşhis edilen yeni kanser vakalarının yaklaşık 2,3 milyonu bir enfeksiyonla başlamıştı. Bu, bütün yeni vakaların yüzde 12'si ediyor; kabaca her sekiz kanserden biri.1
Listenin başında beş mikrop var ve ikisine karşı onlarca yıldır aşı yapılıyor.2
- Kanserlerin sekizde birini başlatan mikropların hangileri olduğu ve ilk ikisinin neden neredeyse başa baş gittiği.
- Kendi midesine bakteri içen bir Avustralyalı hekimin bu hikâyede nerede durduğu.
- Türkiye'nin bulunduğu bölgede payın dünya ortalamasından neden düşük kaldığı.
- Aşısı olan iki virüse karşı Türkiye'de hangi adımın atıldığı, hangisinin hâlâ beklediği.
Beş mikrop, yirmiden fazla kanser türü
Araştırmacılar insanda kansere yol açtığı kesinleşmiş 12 enfeksiyon etkenine baktı. Yöntem şöyle işliyor: her kanser türünde hastaların ne kadarında ilgili mikrobun izi bulunduğu hesaplanıyor, bu oran IARC'nin 2024 vaka sayılarıyla çarpılıyor. Çıkan sayı, o enfeksiyon hiç olmasaydı ortaya çıkmayacağı tahmin edilen vakadır.1
Helicobacter pylori 760 bin vakayla ilk sırada. Hemen arkasında 750 bin vakayla insan papilloma virüsü (HPV) geliyor. Hepatit B virüsü 360 bin, Epstein-Barr virüsü 260 bin, hepatit C virüsü 160 bin vakadan sorumlu. Geriye kalan yedi etkenin toplamı 54 bin vakada kalıyor. Yük cinsiyetler arasında eşit bölünmüş: kadınlarda da erkeklerde de 1,2 milyon.1
2018 için yapılan önceki hesapta pay yüzde 13, vaka sayısı 2,2 milyondu.3 Yeni çalışmada sıralama da değişti. Epstein-Barr virüsü hepatit C'nin önüne geçti, çünkü bu virüsün bazı mide kanserlerine ve bazı lenfoma türlerine yol açtığı artık kabul ediliyor. HIV de ilk kez genel hesaba katıldı. İnsanların neredeyse tamamı hayatının bir döneminde Epstein-Barr virüsüyle karşılaşıyor, buna karşın kanser ancak küçük bir kısmında gelişiyor. Yazarlar bunun arkasında genetik, beslenme ve bağışıklık gibi ek etkenler olabileceğini yazıyor.1
Midede yaşayan bakteri
1984'te Batı Avustralya'da çalışan hekim Barry Marshall, laboratuvarda ürettiği Helicobacter pylori kültürünü bir bardak içinde içti. Bir hafta kadar sonra kusmaya başladı ve endoskopide midesinde iltihap görüldü.4 O tarihe kadar ülser ve gastritin stresle ve mide asidiyle açıklandığı düşünülüyordu. Marshall ile patolog Robin Warren bu bulgu yüzünden 2005 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü paylaştı.5
Bugün bu bakteri, midenin üst ağız dışındaki bölümünde gelişen kanserlerin yüzde 85'inden sorumlu tutuluyor. 2024'te bu tek kanser türünde 700 bin vaka var. Japonya'da bakteriye bağlı kanser oranı 100 bin kişide 27,7, Güney Kore'de 21. İki ülke de Çin gibi geniş çaplı endoskopi taramasıyla mide kanserini erken yakalamaya çalışıyor. Avrupa'da birkaç ülke, bakteriyi testle bulup tedavi eden programları deniyor. Aşı tarafında ise ilerleme yok denecek kadar az.1
Aşısı olan iki virüs
HPV'ye bağlanan 750 bin vakanın 600 bini rahim ağzı kanseri. Çalışma bu kanserin tamamını HPV'ye bağlıyor. Kansere yol açan 17 HPV tipinden yalnızca ikisi, HPV16 ve HPV18, rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık dörtte üçünü açıklıyor.1 2025 sonu itibarıyla 162 ülke HPV aşısını ulusal aşılama programında uyguluyordu.6
Türkiye bu ülkeler arasında değil. Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu Haziran 2025'te aşının yıl sonundan itibaren 13 yaşındaki çocuklara ücretsiz yapılacağını açıklamıştı, ancak program başlamadı. Bakanlığın Bilim Kurulu üyeleri konuda ortak karara varamadı. Bu arada Ankara Büyükşehir Belediyesi Ekim 2024'ten bu yana sosyal yardım alan 9-30 yaş arası kadınlara ücretsiz aşı yapıyor ve Şubat 2026'ya kadar yaklaşık 5 bin doz uyguladı. İzmir Büyükşehir Belediyesi de Aralık 2024'te 18-26 yaş arası kadınlarla benzer bir uygulama başlattı.6 Bakanlığın 2026 aşı kartında HPV yer almıyor.7
Hepatit B'de durum farklı. 360 bin vakanın 330 bini karaciğer kanseri. Türkiye bu aşıyı 1998'de rutin çocukluk takvimine aldı, 2003'ten beri ilk dozu doğumda yapıyor. 2005-2009 arasında okullarda yapılan yakalama aşılarıyla 1991 ve sonrasında doğanların büyük kısmı aşılanmış durumda.8 Hepatit C'nin aşısı yok ama yeni ilaçlarla tam iyileşme sağlanabiliyor ve bu tedavi Türkiye'de genel sağlık sigortası kapsamında ücretsiz.8
Türkiye'nin bulunduğu bölge
Çalışma Türkiye için ayrı bir sayı vermiyor. Türkiye, Birleşmiş Milletler sınıflamasında Batı Asya bölgesinde yer alıyor ve bu bölgede 2024'te 41 bin yeni kanser vakası enfeksiyona bağlandı. Bu, bölgedeki yeni vakaların yüzde 9'u. En büyük pay 16 bin vakayla Helicobacter pylori'nin. Bölgenin oranı 100 bin kişide 14,1; dünya ortalaması 22,7.1
Dünyadaki yükün yüzde 42'si, yani 990 bin vaka, Doğu Asya'da. Toplamın dörtte üçü düşük ve orta gelirli ülkelerde toplanıyor. Rakamların bir sınırı da var. Yazarlar veri kaynakları çok farklı olduğu için tahminlere güven aralığı hesaplayamadıklarını açıkça yazıyor. Epstein-Barr virüsünün mide kanserinde tek başına mı yoksa Helicobacter pylori ile birlikte mi etkili olduğu da bilinmiyor; hesap, tek başına etkili olduğunu varsayıyor.1
IARC'nin önerdiği önlemler listesi uzun ama ilk iki maddesi HPV ve hepatit B aşısı.2 Türkiye'de ikincisi 1998'den beri uygulanıyor. HPV aşısının takvime girip girmeyeceği ise Sağlık Bakanlığı Bilim Kurulu'nun kararını bekliyor; 18 Ağustos 2026 itibarıyla 13 yaşındaki çocuklar için ücretsiz program başlamamıştı.6
Dipnotlar ve Kaynaklar
- H. Rumgay, D. Georges, Y. Huang, M. Hirabayashi, R. Shah, C. de Martel ve ark., "Global burden of cancer attributable to infections in 2024: a worldwide incidence analysis", The Lancet Oncology, çevrimiçi 28 Eylül 2026. doi.org/10.1016/S1470-2045(26)00307-4 ↩
- Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), "Global burden of cancer attributable to infections in 2024: One in eight cancers worldwide linked to infections", Basın bülteni no. 387, Lyon, 28 Eylül 2026. iarc.who.int ↩
- C. de Martel, D. Georges, F. Bray, J. Ferlay, G. M. Clifford, "Global burden of cancer attributable to infections in 2018: a worldwide incidence analysis", The Lancet Global Health, 2020; 8: e180-e190. thelancet.com ↩
- B. J. Marshall, J. A. Armstrong, D. B. McGechie, R. J. Glancy, "Attempt to fulfil Koch's postulates for pyloric Campylobacter", Medical Journal of Australia, 1985; 142: 436-439. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov ↩
- Nobel Assembly at Karolinska Institutet, "The Nobel Prize in Physiology or Medicine 2005" basın bülteni, 3 Ekim 2005. nobelprize.org ↩
- BBC News Türkçe, "Türkiye'de HPV aşısı: Ücretsiz aşılama konusunda son durum ne?", 18 Ağustos 2026. bbc.com/turkce ↩
- T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü, Ulusal Çocukluk Dönemi Aşı Kartı, 2026. hsgm.saglik.gov.tr ↩
- T.C. Sağlık Bakanlığı, Türkiye Viral Hepatit Kontrol Programı 2024-2030. hsgm.saglik.gov.tr ↩
Bu yazı bilgi amaçlıdır; tanı ya da tedavi tavsiyesi değildir. Aşı, tarama ve test kararlarını hekiminle konuş. Kapak görseli: NIAID, renklendirilmiş elektron mikroskobu görüntüsünde HPV parçacıkları, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
