Almanya'da Roma Dönemine Ait Savaş Tanrısı Tapınağı Bulundu

Taunus dağlarının doğu eteklerinde, Frankfurt'un yaklaşık 26 kilometre kuzeyindeki bir ormanda, toprağın içinden yarısı görünen birkaç taş vardı. Gelişigüzel dizilmemişlerdi. Hessen Anıtları Koruma Dairesi'nin kazı ekibi taşların çevresini açınca yaklaşık beş metre uzunluğunda bir dikdörtgen ortaya çıktı, ortasında da duvarları 50 santimetre kalınlığında küçük, kare bir oda.¹²

Bölge arkeoloğu Kai Mückenberger şaşkınlığını tek cümleyle dile getirdi: "Bu bir tapınak." Kurum 25 Eylül 2026'daki açıklamasında tapınağın Roma'nın savaş tanrısı Mars'a adandığını duyurdu.²¹

Kalenin gölgesindeki köy

Tapınak, Kapersburg adlı Roma kalesinin hemen yanındaki köyde duruyor. Kapersburg, Roma'nın Germen kabileleriyle arasına çektiği Yukarı Germanya-Raetia Limesi'nin Hessen'deki en iyi korunmuş kalelerinden biri sayılıyor. Burada yaklaşık 150 yıl boyunca Numerus Nidensium adlı yardımcı birlik konuşlandı. Birlik adını bugünkü Frankfurt-Heddernheim'daki antik Nida kentinden alıyordu. 3. yüzyılın ortasında, Limes'in çöküşü diye anılan dönemde Romalılar kaleyi bıraktı.¹

Kalenin kendisi 19. yüzyıldan beri kazılıyor. Louis Jacobi 125 yılı aşkın süre önce Reichs-Limeskommission adına surları ve iç yapıları belgelemişti; kalenin 2. yüzyılın başında, Traianus ya da Hadrianus döneminde kurulduğu da o kazılardan biliniyor. Askerlerin ailelerinin, zanaatkârların ve tüccarların yaşadığı köy ise, Latincesiyle vicus, 2024'e kadar neredeyse hiç araştırılmamıştı.³

Kazıyı mümkün kılan biraz da ormanın başına gelenler oldu. Fırtına, kuraklık ve kabuk böceği ladin ağaçlarını seyreltince açılan boşluklardan hava fotoğrafı çekilebildi ve topraktaki hafif kabarıklıklar göründü.²⁴ Ekip, Frankfurt Üniversitesi'nin Roma eyaletleri arkeolojisi bölümüyle birlikte çalışıyor ve yapılara çoğu yerde orman zemininin birkaç santimetre altında rastlıyor. Mückenberger'e göre bunun nedeni bu toprağın hiç sürülmemiş olması. Tarla olan yerlerde pulluğun çoktan yok ettiği yanık tabakalar ve ince katmanlar burada yüzyıllardır ağaçların altında olduğu gibi duruyor.¹³

Bir yanı açık kare oda

Temeli açanlardan biri Katharina Grießhaber'di. Normalde Saalburg Roma Kalesi Müzesi'nde çalışan arkeolog, Kapersburg'da ilk kez kendi eliyle kazı yapma fırsatı bulmuştu. Hessen'in kamu yayıncısı hr'a, bu kadar güzel Roma duvarları bulmanın meslek hayatında bir doruk noktası olduğunu söyledi.²

Mückenberger iç odada dördüncü bir duvar göremiyor. Odanın bir yanı açıktı ve büyük olasılıkla ahşap bir kapı ya da parmaklıkla kapatılıyordu. Odayı dört yandan saran sağlam bir temelin ilk izleri de var. Bu doğrulanırsa yapı, Galya ve Germanya eyaletlerinde sık rastlanan çevre koridorlu tapınak (Almanca Umgangstempel) tipine girecek: ortada tanrı heykelinin durduğu küçük bir kutsal oda, çevresinde üstü örtülü bir yürüyüş yolu. Bu tipin yeniden kurulmuş bir örneği Saarland'daki Schwarzenacker Roma Müzesi'nde ayakta.²

Mars'ın eli, Victoria'nın gövdesi

Duvardan dökülmüş taşların arasından heykel parçaları çıktı. Bir tanrı eli, büyük olasılıkla Mars'ın. Hayvan figürlerinden kırıklar. Bir de neredeyse tam bir tanrıça gövdesi: kanatları, palmiye dalı ve defne çelengiyle Roma'nın zafer tanrıçası Victoria.²³

Tapınağın Mars'a adandığı ise yazıttan anlaşılıyor. Ekip iç odada bir adak yazıtının birkaç parçasını ve iki adak taşı buldu. Frankfurt Üniversitesi'nden Markus Scholz'un şimdiye kadar okuyabildiği kısımda Mars'ın adı geçiyor.¹³ Bir önceki kazı sezonunda köyden çıkan ve yine Scholz'un çevirdiği adak taşı bugün Rosbach vor der Höhe'deki Wehrturm Müzesi'nde sergileniyor.¹

Bir sınır karakolunun dibinde savaş tanrısıyla zafer tanrıçasının yan yana durması pek sürpriz sayılmaz. Grießhaber, Roma dindarlığını bir tür pazarlık olarak anlatıyor ve adak sunan birinin ağzından şöyle örnekliyor: "Victoria, bana yardım edersen sana bir hediye getiririm." Ona göre bu kadar çok heykel ve figür parçasının bulunmasını bu anlayış açıklıyor.² Yeni taşlardaki metin tamamen okunursa kimin hangi dilekle taş diktirdiği, şans yaver giderse köyün antik adı da öğrenilebilecek.²

Romalılar gittikten sonra

Kazının en küçük buluntularından biri, belki de en çok tartışılacak olanı. Tapınağın yanında geç antik döneme ait bir fibula, yani giysiyi tutturan metal bir broş, ve elde biçimlendirilmiş çanak çömlek parçaları çıktı. Kurum bunu, alanın Limes çöktükten sonra da kullanıldığına dair ilk arkeolojik kanıt olarak değerlendiriyor ve buluntulara bakarak alanı kullananların Wetterau'ya yerleşmiş Alamanlar olabileceğini yazıyor.¹ Açıklamada bu sonuç koşullu kipte veriliyor; elde şimdilik tek bir broş ve birkaç kırık kap var.

Köyün Roma dönemindeki hayatı da beklenenden farklı çıktı. Ekip tahmin ettiğinden çok daha az ev buldu. Buna karşılık demirci çukurları, tahıl kurutma ve ekmek pişirme fırınları gibi zanaat izleri bol; Mückenberger bu yüzden kazılan kesimin bir tür atölye mahallesi olduğunu düşünüyor.³ Düzleme katmanları, Romalıların bir noktada köyü yeniden düzenleyip demirhaneyi kaldırdığını ve yerine konut yaptığını gösteriyor. Yol izleri ve teraslamalar köyün sınırlarını her sezon biraz daha netleştiriyor.¹

Limes 2005'ten beri UNESCO Dünya Mirası listesinde. Tapınağın gerçekten çevre koridorlu olup olmadığı, yazıtın tam metni ve broşu kimin taktığı henüz bilinmiyor. Mückenberger kazıyı 2027'de Frankfurt Üniversitesi öğrencileriyle sürdürmeyi umuyor.¹

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.