Viyana, 20 Mayıs 1882. Masada üç imza var: Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya. Metin gizli tutulacak, savunma amaçlı denilecek, monarşileri koruma diliyle süslenecek.1 Ama masanın iki ucundaki isimler birbirine bakınca garip bir sessizlik hissedilir. Çünkü İtalya ile Avusturya, Avrupa'nın en taze düşmanlarından biriydi. Aynı masaya oturmaları bir aşk hikâyesi değil; bir hesap değişikliğiydi.
- İtalya ile Avusturya neden düşmandı ve Risorgimento savaşları neyi çözmemişti.
- 1881 Tunus Tokadı İtalya'yı nasıl yalnız bıraktı ve Berlin-Viyana kapısını açtı.
- 1882 antlaşmasının maddeleri ne vaat ediyordu, neyi sessizce dışarıda bırakıyordu.
- 1915'te İtalya neden eski müttefikine karşı cephe açtı.
Önce düşmanlık, sonra damga
İtalyan birliği, Avusturya'nın İtalyan topraklarındaki egemenliğine karşı yazılmış bir hikâyeydi. 1848-49, 1859 ve 1866 savaşları bu hesabın kanlı satırlarıydı. Lombardiya ve Venedik birliğe katıldı; ama Trento, Trieste ve Dalmaçya kıyıları gibi İtalyanların "kurtarılmamış topraklar" dediği yerler hâlâ Habsburg sınırının ötesinde kaldı. Yani barış antlaşması imzalanmış olsa bile, duygusal borcu kapanmamıştı. Sokakta Avusturya hâlâ eski işgalciydi; diplomaside ise yeni bir ihtiyaç doğuyordu.2
O ihtiyaç Fransa'dan geldi. 1870'te Almanya Fransa'yı yenmiş, Alsace-Lorraine'i almıştı. Bismarck'ın stratejisi basitti: Fransa'yı yalnız bırak, iki cepheli savaş riskini azalt. 1879'da Almanya ile Avusturya-Macaristan zaten İkili İttifak'ı kurmuştu. İtalya bu bloğa girmek istediğinde Bismarck'ın şartı netti: önce Viyana ile konuşun. Yani Roma, tarihî düşmanıyla anlaşmadan Berlin'in kapısını açamıyordu.
Tunus Tokadı: yalnızlığın faturası
Asıl kıvılcım Afrika'da çaktı. Tunus, İtalyan kamuoyunda neredeyse doğal bir yayılma alanı gibi görülüyordu: yakın mesafe, yerleşik İtalyan tüccar ve işçi topluluğu, liman ve demiryolu yatırımları. 1881'de Fransa, Cezayir sınırındaki çatışmaları bahane ederek Tunus'a asker çıkardı ve Mayıs'ta Bardo Antlaşması'yla himaye rejimini dayattı. İtalyan basınında buna "Tunus Tokadı" (Schiaffo di Tunisi) denildi. Tokat yalnızca toprak kaybı değildi; Avrupa'da yalnız olduğunun alenen duyurulmasıydı.3
Fransa ile ittifak umudu çökmüştü. İngiltere'ye yaslanmak da o anda kolay değildi. Geriye Berlin ve, istemese de, Viyana kalıyordu. 1881 sonbaharında Kral I. Umberto ve hükümet Viyana'ya yaklaştı; müzakereler aylarca sürdü. 20 Mayıs 1882'de Üçlü İttifak imzalandı. İtalya, Fransa'ya karşı bir güvenlik şemsiyesi arıyordu. Avusturya ise güney sınırını dert etmeden Rusya'ya bakabilmek istiyordu. Almanya her ikisini Fransa'ya karşı bağlamak istedi. Garip olan şey şuydu: bu üç çıkar, eski düşmanlığı silmiyordu; yalnızca askıya alıyordu.
Antlaşma ne diyordu, ne demiyordu?
Metin, "özünde muhafazakâr ve savunmacı" olduğunu ilan eder. Fransa, İtalya'yı kışkırtmadan saldırırsa Almanya ve Avusturya-Macaristan yardıma gelecek; Fransa Almanya'ya aynı şekilde saldırırsa İtalya da yardım edecekti. İki veya daha fazla büyük güç bir üyeye saldırırsa üçü birlikte hareket edecekti. Avusturya-Macaristan ile Rusya arasında bir savaş çıkarsa İtalya tarafsız kalmayı vaat ediyordu; bu, Avusturya'nın İtalyan sınırına asker yığmadan doğuya bakabilmesi demekti.1
Daha kritik olan, antlaşmanın söylemediği şeylerdi. İngiltere'ye karşı işletilmeyeceği ayrıca not edildi; deniz gücü İngiltere'yle çatışmak İtalya için intihar olurdu. Balkanlar'daki toprak rekabeti çözülmedi. Trento ve Trieste sorunu masaya yatırılmadı. Yani ittifak, ortak bir gelecek tasarımı değil, ortak bir korku sözleşmesiydi: Fransa. Bismarck'ın kendisi bile İtalya'nın denizden savunmasızlığına ve parlamenter siyasetine temkinli bakıyordu; yine de Fransa'ya karşı bir müttefik daha, Berlin için değmeye değerdi.4
Kağıt sağlam, bağ gevşek
Antlaşma beş yıllığına yapıldı, sonra yenilendi: 1887, 1891, 1902, 1912. Her yenilemede İtalya biraz daha pazarlık yaptı; Almanya bazen Afrika'daki emellerine boş vaatler verdi, Avusturya ise Balkanlar'da İtalya'ya danışma sözü vermeye zorlandı. Ama temel çatlak kapanmadı. 1902'de, ittifak yenilenmesinden yalnızca aylar sonra, İtalya Fransa ile gizli bir tarafsızlık mutabakatına vardı: biri saldırıya uğrarsa öteki karışmayacaktı. Yani Roma aynı anda iki sandalyede oturuyordu.2
1914 yazında Almanya ve Avusturya-Macaristan savaşa girdiklerinde İtalya "savunma" maddesine sarıldı: müttefikler saldıran taraftı, dolayısıyla kendisini bağlamıyordu. 1915 Mayıs'ında Londra Antlaşması'nın gizli vaatleriyle (Trento, Trieste ve daha fazlası) İtalya İtilaf'a geçti ve eski müttefikine savaş açtı. Üçlü İttifak'ın en garip yanı burada netleşir. İttifak, düşmanlığı dönüştürmemişti; yalnızca ertelemişti. Ortak düşman (Fransa) zayıflayınca veya daha tatlı bir teklif gelince, eski düşmanlık yeniden masa örtüsünün altından çıktı.
Senin için kalacak ders basit olabilir. Diplomasi bazen kalpleri değil, takvimleri birleştirir. İtalya ile Avusturya'nın 1882'deki "dostluğu", Tunus'taki bir tokatın, Bismarck'ın Fransa'yı yalnız bırakma hesabının ve Roma'nın güvenlik açlığının ürünüydü. Antlaşma gerçekti; duygular ise hiçbir zaman imzalanmamıştı. Birinci Dünya Savaşı patladığında kâğıt yine oradaydı, ama bağ çoktan çözülmüştü.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya arasındaki 20 Mayıs 1882 tarihli Üçlü İttifak metni; İngilizce çeviri: Pribram, A. F. (ed.), The Secret Treaties of Austria-Hungary, 1879–1914, cilt I (Harvard University Press, 1920); yeniden basım ve özet: German History in Documents and Images (GHDI), belge 1860. ↩
- "Triple Alliance", Encyclopædia Britannica; ayrıca Wikipedia "Triple Alliance (1882)" maddesindeki sentez: İtalya'nın 34 yılda Avusturya'ya karşı üç savaş vermesi, Fransa'ya karşı güvenlik arayışı ve 1915'te İtilaf'a geçişi. ↩
- "Slap of Tunis" / Schiaffo di Tunisi: 1881 Fransız Tunus himayesi ve İtalyan kamuoyundaki yalnızlık tepkisi. Arka plan için Choate, M. I., "The Tunisia Paradox" (Brigham Young University ScholarsArchive) ve dönem diplomatik anlatıları. ↩
- GHDI özet notu: Bismarck'ın İtalya'nın denizden savunmasızlığı ve liberal parlamenter sistemi konusundaki temkinli yaklaşımı; yine de Fransa'ya karşı ek müttefik arayışı. ↩
kafa1milyon
Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.
