Wilhelm Voigt'un hayatı, planına hiç uygun görünmüyordu. Doğu Prusyalı bir ayakkabıcıydı; 14 yaşında hırsızlıktan ilk cezasını almış, ömrünün yarısını hapiste geçirmişti. 57 yaşında, son mahkûmiyetinden çıktığında iki şehirden oturma izni alamadı, kâğıtları olmadığı için düzgün iş bulamadı. Sistem ona kapıyı kapatmıştı. Voigt da sistemin en çok güvendiği şeyi kullanmaya karar verdi: üniformayı.1
- Bir ayakkabıcının eskici eskici gezerek parça parça topladığı yüzbaşı üniforması ve akıl almaz planı.
- Sokaktan geçen askerlerin, hiç tanımadıkları adamın peşine tek soru sormadan takılmasının hikâyesi.
- Yakalanan Voigt'a Almanya'nın ve bizzat Kayzer'in verdiği şaşırtıcı tepki.
- Aradan 70 yıl geçtikten sonra bir psikoloji deneyinin aynı zaafı bilimsel olarak kanıtlaması.
Bir öğle vakti, on asker, bir tramvay
Voigt, 1. Muhafız Alayı'na ait bir yüzbaşı üniformasını parça parça, ikinci el dükkânlarından topladı. 16 Ekim 1906 öğle vakti üniformayı giydi ve Berlin'de, askerî hamamların yakınında yürüyen bir muhafız müfrezesini durdurdu. "En üst makamın emriyle" yanına aldı; kimse emir belgesi istemedi. Araç "bulamadığı" için adamlarını tramvaya bindirdi, Köpenick kasabasına doğru yola çıktılar. Yolda mola verip askerlere birer bira ısmarladı, kendine de konyak aldı; vardıklarında adam başı birer mark dağıtıp öğle yemeğine gönderdi. Tarihin en rahat işgal kuvveti, karnını doyurduktan sonra belediye binasına yürüdü.2
Voigt binanın girişlerini tutturdu, koridorlarda dolaşmayı yasakladı ve belediye başkanı Georg Langerhans ile veznedarı "Majesteleri adına" tutuklattı. Doktoralı bir hukukçu olan başkan, emir belgesi sormayı akıl etti; Voigt cevap olarak koridordaki süngülü askerleri gösterdi. İtiraz orada bitti. Kasadan çıkan 3.557 mark 45 fenik kendisine "el konulmuş hazine" tutanağıyla teslim edildi; Voigt makbuzu eski bir hapishane müdürünün adıyla imzaladı. Başkanı arabayla Berlin'deki nizamiyeye gönderdi, askerlere binayı akşam altıya kadar tutmalarını emretti, kendisi de istasyona yürüdü. Trende sivil kıyafetlerini giydi ve parayla birlikte buharlaştı.1
Bütün Almanya güldü, Kayzer bile
Berlin'deki nöbetçiler, ellerinde "tutuklu" belediye başkanıyla saatlerce ne yapacaklarını bilemedi; ortada ne emir vardı ne yüzbaşı. Olay anlaşıldığında iş işten geçmişti ve haber bir orman yangını gibi yayıldı. İngiliz basını vakayı Alman militarizminin kanıtı olarak manşete taşıdı; Almanya'da ise halk kahkahayı bastı. On gün sonra eski bir hücre arkadaşının ihbarıyla yakalanan Voigt dört yıl ceza aldı ama ülkenin gözünde çoktan halk kahramanıydı. Kartpostallar basıldı, balmumu heykelleri dikildi. İki yıl sonra Kayzer 2. Wilhelm onu bizzat affetti; rivayete göre olayı duyduğunda "sevimli çapkın" diye gülmüştü. Voigt hayatının geri kalanını "Köpenick Yüzbaşısı" olarak sahnelere çıkıp imzalı kartpostal satarak geçirdi.2
Voigt kimseyi kandırmadı; herkes kendini kandırdı. O sadece üniformayı giydi ve beklemeye başladı. vakanın özeti
Üniforma beyinde ne yapıyor?
Hikâye komik ama sorusu ciddi: koca bir kasaba, eğitimli memurlar ve silahlı askerler, nasıl oldu da bir kumaş parçasına teslim oldu? Cevabın bir kısmı döneme özgü; Wilhelm Almanyası'nda üniforma neredeyse kutsaldı ve emre itaat, erdemlerin en büyüğüydü. Ama meselenin evrensel bir tarafı da var. 1974'te psikolog Leonard Bickman, New York sokaklarında basit bir deney yaptı: bir adam yoldan geçenlere "şu direğin arkasındaki kâğıdı al" gibi saçma emirler verdi. Sivil giyindiğinde insanların üçte biri itaat etti; aynı adam güvenlik görevlisi üniforması giydiğinde itaat ikiye katlandı, hatta adam emri verip uzaklaştığında bile insanlar söyleneni yaptı.3 Üniforma, beynin "bu kişi sorgulanmaz" kısayolunu çalıştırıyor; soruyu daha sorulmadan iptal ediyor.
Köpenick'in belediye binası bugün hâlâ yerinde ve kapısının önünde Voigt'un bronz heykeli duruyor: eski bir dolandırıcıya dikilmiş, ama aslında hepimize göz kırpan bir anıt. Çünkü vakanın dersi 1906'da kalmadı. Bugün de sahte polis kimliğiyle kapı çalanlar, "bankanızın güvenlik birimi" diye arayanlar aynı kısayolu kullanıyor. Voigt'un mirası şu tek cümle: otorite gibi görünen her şeye, en az otoriteye duyduğun saygı kadar soru borçlusun.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Schneider, J. (2002). "The Pleasure of the Uniform: Masculinity, Transvestism, and Militarism in Heinrich Mann's Der Untertan and Carl Zuckmayer's Der Hauptmann von Köpenick". The Germanic Review, 77(4). Olayın ayrıntıları ve kasadan alınan tutar bu kaynağa dayanır. ↩
- "Wilhelm Voigt" maddesi ve dava tutanakları özeti; ayrıca Zuckmayer, C. (1931). Der Hauptmann von Köpenick (oyun). Voigt'un affı 16 Ağustos 1908'de Kayzer 2. Wilhelm tarafından çıkarıldı. ↩
- Bickman, L. (1974). "The Social Power of a Uniform". Journal of Applied Social Psychology, 4(1), 47-61. ↩
