Her Şey Bilinç Sahibi mi?

23 Haziran 2023 akşamı New York Üniversitesi'nin Skirball tiyatrosunda sinirbilimci Christof Koch sahneden çıktı ve bir kasa şarapla geri döndü. Kutuyu filozof David Chalmers'a uzattı. İkisi bu bahse 1998'de girmişti. Koch, bilinçli deneyimin altında yatan sinirsel düzenin 25 yıl içinde net biçimde bulunacağını savunuyordu; Chalmers buna inanmıyordu.¹ Bahsin kilidi "net" kelimesiydi. Chalmers sahnede "İşlerin net olmadığı çok net" dedi, Koch da yüzünü buruşturarak hak verdi.²

O gece açıklanan deney de bahsin parçasıydı. Cogitate adlı ekip, iki rakip bilinç kuramının savunucularıyla önceden anlaşıp hangi sonucun hangi kuramı zora sokacağını yazıya dökmüştü. 256 gönüllünün beyin etkinliği fMRI, MEG ve beyne yerleştirilmiş elektrotlarla ölçüldü. Sonuçlar 30 Nisan 2025'te Nature'da yayımlandığında iki kuramın da temel öngörülerinden bazıları tutmamıştı.³

Leibniz'in değirmeni

Beyni ne kadar ayrıntılı ölçersen ölç, ölçümün içinde kırmızıyı görmenin nasıl bir şey olduğu yer almıyor. Bu itiraz yeni değil. Leibniz 1714'te yazdığı Monadoloji'de düşünen ve hisseden bir makineyi, oranlarını bozmadan bir değirmen büyüklüğüne getirip içine girmeyi önerdi. İçeride yalnızca birbirini iten parçalar görülecekti. Bir algıyı açıklayacak hiçbir şey görülmeyecekti.⁴

Chalmers 1995'te bu boşluğu bilincin "zor problemi" diye adlandırdı. Beynin uyaranları nasıl ayırt ettiğini, dikkati nasıl yönettiğini açıklamak ona göre kolay problemlerdi. Zor olan, bütün bu işleyişe neden bir iç deneyimin eşlik ettiğini açıklamaktı.⁵ 2020'de yapılan geniş bir filozof anketinde bu soruyu yanıtlayanların yüzde 62,4'ü böyle bir problemin gerçekten var olduğunu söyledi.⁶

Her şeyin bir nedeni olmalıysa

Leibniz aynı kitapta bir ilke daha koydu. Ona göre hiçbir olgu, neden öyle olduğunu ve başka türlü olmadığını gösteren yeterli bir neden olmadan gerçek olamaz, o nedeni çoğu zaman bilemesek bile.⁴ Felsefede buna yeter sebep ilkesi deniyor. Spinoza da 1677'de basılan Etika'da her şeyin hem var oluşu hem de yokluğu için bir neden gösterilmesi gerektiğini yazmıştı.⁷

İlke bilince uygulanınca iş zorlaşıyor. Madde en temelde hiçbir şey hissetmiyorsa, belli bir düzenlemenin neden birden hissetmeye başladığına dair bir neden bulmak mümkün görünmüyor; aynı düzenlemenin karanlıkta, hiçbir deneyim olmadan da işleyebileceği düşünülebiliyor. Yeter sebep ilkesini ciddiye alan bazı filozoflar bu yüzden tersinden gidiyor. Bilinç maddenin temel bir özelliğiyse, onun sonradan nasıl ortaya çıktığını açıklamaya gerek kalmıyor. Bu görüşe panpsişizm deniyor ve elektrondan gezegene her şeyde bir ölçüde deneyim bulunduğunu savunuyor.

Norveçli filozof Hedda Hassel Mørch, Topoi dergisinde çıkan makalesinde aynı sonuca fizikten yaklaşıyor. Fizik kitaplarında elektron kütlesi, yükü ve spini ile tanımlanır ve bu özelliklerin her biri elektronun nasıl davranacağını belirler. Elektronun kendi içinde ne olduğu bu tanımda yer almaz. Mørch'e göre bir şeyi kendi doğası gereği belli bir davranışa ittiğini doğrudan bildiğimiz tek özellikler hissedilen durumlar. Acı, araya başka bir güdü girmedikçe onu yaşayanı kaynağından uzaklaşmaya iter.⁸ Mørch, fiziğin saydığı güçlerin özünde de bu türden deneyimler bulunabileceğini öne sürüyor.

Kaç filozof bu fikre yakın

PhilPapers anketi Ekim ve Kasım 2020'de ağırlıkla İngilizce yayın yapan felsefe bölümlerindeki öğretim üyelerine gönderildi. Bilinç sorusunu yanıtlayan 1.020 kişinin yüzde 7,5'i panpsişizmi kabul ettiğini ya da ona yakın durduğunu bildirdi. En kalabalık grup yüzde 33 ile işlevselcilerdi, yani zihni beynin yaptığı işle açıklayanlar.⁶

Kum yığını hissetmez

Panpsişizmin kendi açmazı 1890'dan beri biliniyor. William James, Psikolojinin İlkeleri'nde on iki kelimelik bir cümleyi on iki kişiye birer kelime olarak dağıtmayı önerdi. Her biri kendi kelimesini ne kadar yoğun düşünürse düşünsün, hiçbirinde cümlenin bütününe dair bir bilinç oluşmayacaktı.⁹ Parçacıkların minik deneyimlerinin nasıl olup da tek bir insan bilincine dönüştüğü bugün birleşme problemi diye anılıyor. Panpsişistlerin üzerinde anlaştığı bir çözüm henüz yok.

Bilinci ölçmeye çalışan kuramlardan biri bu soruya yakın duruyor. Giulio Tononi ile Koch'un savunduğu bütünleşik bilgi kuramı, bilinci belli bir nedensel yapıya sahip her fiziksel sistemde derece derece bulunabilen bir özellik sayıyor. Kuram yine de her şeye bilinç dağıtmıyor: 2015'te yazdıkları derlemeye göre bir kum tanesinin deneyimi yok, kum tanelerini üst üste yığmak da bir kum tepesine deneyim kazandırmıyor.¹⁰ Eleştirmenleri bu ayrımı yeterli bulmadı. Eylül 2023'te 124 araştırmacının imzaladığı bir mektup, kuramın panpsişizme yakın iddialarının deneyle sınanamadığını yazdı ve sahte bilim nitelemesini savundu.¹¹

Yeter sebep ilkesinin de bir bedeli var. Her olgunun onu zorunlu kılan bir nedeni varsa hiçbir şey başka türlü olamazdı. Koch'un bahsi kaybetmesi bile. Hume çizgisindeki filozoflar bu yüzden ilkeyi baştan reddediyor. David Lewis dünyayı küçük, yerel olgulardan oluşan devasa bir mozaik olarak tarif etmişti; bir olgu, ardından bir başkası ve aralarında hiçbir zorunlu bağ yok.¹²

Bir elektronun bir şey hissedip hissetmediğini ölçebilecek bir deney bugün yok. Panpsişizmi savunanlar da görüşlerini laboratuvar verisine değil, açıklama zincirinin bir yerde kopmaması gerektiği düşüncesine dayandırıyor. Beyin tarafındaki arayış ise sürüyor. Koch aynı gece bahsi yeniledi ve Chalmers kabul etti; yeni son tarih Haziran 2048.²

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.