7 Nisan 2025'te Shopify'ın kurucusu Tobi Lütke, şirket içine gönderdiği notu kendi hesabından herkese açık paylaştı. Notta ekiplerin yeni eleman ya da kaynak istemeden önce o işi neden yapay zekayla yapamadıklarını göstermesi şart koşuluyordu.1 Üç hafta sonra Duolingo'nun kurucusu Luis von Ahn da benzer bir not yazdı. Şirket, yapay zekanın yapabildiği işlerde sözleşmeli çalışanlarla yollarını yavaş yavaş ayıracaktı.2
Bu iki not, Washington State Üniversitesi'nden psikolog Tahira Probst ve ekibinin Eylül 2026'da yayımladığı makalenin kaynakçasında duruyor. Ekip, böyle haberleri okuyan çalışanın işe bakışının değişip değişmediğini ölçtü. Sonuç, korkunun insanı daha çok çalışmaya itmediğini, kuralları esnetmeyi kolaylaştırdığını gösteriyor.3
- Mesleği yok olacak diye korkan çalışanın işte neyi kendine daha kolay yakıştırdığını anlattık.
- Aynı korkunun ormancılıkta zayıf, sigortacılıkta güçlü çıkmasının sebebi yazıda.
- Korkunun bazı çalışanları işe daha sıkı sarılmaya ittiği önceki bir araştırmayı da ekledik.
- Türkiye'de yapay zekayı en çok kullanan sektörleri araştırmanın risk listesiyle yan yana koyduk.
Mesleğin tümden kaybolması korkusu
Araştırmacılar iki kaygıyı birbirinden ayırıyor. Biri bildiğimiz işten çıkarılma kaygısı. Öteki, mesleğin kendisinin ortadan kalkacağı düşüncesi. Probst bu farkı barmen örneğiyle anlatıyor: çalıştığın bar kapanırsa başka bir barda iş bulursun, çünkü meslek yerinde duruyor. Tıbbi kayıtları dikte üzerinden yazıya geçiren çalışanlarda durum başka. Bu işin büyük kısmı artık otomatik yapılabildiği için işten çıkan kişinin aynı işi başka bir şirkette bulması zorlaşıyor.4
İkinci kaygıyı ölçmek için KU Leuven'den Lara Roll'un 2023'te geliştirdiği meslek güvencesizliği ölçeği kullanıldı; Roll makalenin yazarları arasında.5 Ekip 18 sektörden çalışanlara aynı soruları üç ayrı zamanda sordu. İlk ölçümde mesleklerinin geleceğinden ne kadar kaygılandıklarını, ikincisinde işyeri kurallarına bakışlarını, üçüncüsünde de son dönemde ne sıklıkla üretkenliğe zarar veren davranışlarda bulunduklarını öğrendi. Bu davranışların listesi tanıdık: işe geç gelmek, mesai sırasında internette gezinmek, malzemeyi savurganca harcamak, bir iş arkadaşının buzdolabındaki yemeğini alıp yemek.4
Kuralı bilip kendine istisna tanımak
Aradaki halkanın adı ahlaki kopma. Psikolog Albert Bandura'nın 1986'da tarif ettiği bu kavram, insanın yanlış bildiği bir davranışı kendine kabul edilebilir gösterdiği zihinsel gerekçeleri anlatıyor: "herkes yapıyor", "şirket de bana haksızlık ediyor", "bu kadarından kimse zarar görmez".6 Probst basın bülteninde bunu kendi cümleleriyle söylüyor. Ona göre insanlar doğruyu da yanlışı da, şirket kurallarının neye izin verdiğini de biliyor; ahlaki kopma o davranışı kabul edilebilir diye yeniden yorumlamanın yolu.4
Veriler bu zinciri doğruladı. Mesleğinden kaygılanan çalışanlar ikinci ölçümde ahlaki kopmaya daha yatkın çıktı. Ahlaki kopması yüksek olanlar da üçüncü ölçümde daha fazla zararlı davranış bildirdi.3 Yazarların yorumuna göre mesleğini tehlikede gören kişi iş kurallarına başka gözle bakmaya başlıyor ve köşe kesmeyi kendini korumanın ya da uğradığını düşündüğü haksızlığı telafi etmenin bir yolu sayabiliyor.4
Sigortacıda güçlü, ormancıda zayıf
Sektörlerin yapay zekaya ne kadar açık olduğu, Edward Felten ve arkadaşlarının 2021'de yayımladığı yapay zeka sektör maruziyeti endeksinden alındı. Bu endeks, yapay zekanın bugünkü yeteneklerini her sektördeki işlerin içerdiği becerilerle eşleştiriyor.7 En açık sektörler arasında finans ve sigorta var, en az açık olanlar tarım ve ormancılık. Kaygıdan zararlı davranışa giden yol finans ve sigortada güçleniyor, ormancılıkta ve inşaatta zayıflıyor.4
Bu çalışmanın verisi Türkiye'den değil ve aynı zincirin burada da kurulup kurulmadığı ölçülmedi. Yine de TÜİK'in ilk kez Ekim 2025'te yayımladığı yapay zeka istatistikleri tanıdık bir sıralama veriyor. 10 ve daha fazla çalışanı olan şirketlerde yapay zeka kullananların oranı 2021'deki yüzde 2,7'den 2025'te yüzde 7,5'e çıktı. Sektör sıralamasında bilgi ve iletişimin hemen arkasında finans ve sigorta geliyor.8
- 18 sektör
- Probst ve ekibinin aynı çalışanlara üç kez anket uyguladığı sektör sayısı.Probst ve ark., Occupational Health Science, 2026
- 611
- Aynı ekibin teknoloji kaynaklı iş güvencesizliğini performansla karşılaştırdığı 2025 çalışmasındaki ABD'li çalışan sayısı.Probst ve ark., Journal of Business and Psychology, 2025
- %52
- Yapay zekanın işyerinde gelecekte nasıl kullanılacağından kaygı duyan ABD'li çalışanların oranı.Pew Research Center, 2025
- %21,1
- Türkiye'de finans ve sigorta şirketlerinde yapay zeka kullananların oranı, 2025.TÜİK, 2025
Korku herkesi tembelleştirmiyor
Aynı ekip bir yıl önce başka bir soruya bakmıştı. 2025'te yayımlanan çalışmada ABD'de 611 çalışana üç ayrı zamanda teknoloji yüzünden işlerini kaybetme kaygıları, tükenmişlikleri ve iş performansları soruldu. Kaygı tükenmişliği artırdı, hem asıl görevlerdeki hem de gönüllü yapılan işlerdeki performansı düşürdü. Kaynakların kıt olduğunu düşünen çalışanlarda ise ikinci bir etki ortaya çıktı: bu kişilerde kaygıyla performans arasındaki doğrudan bağ zayıfladı. Yazarlar bunu işini elde tutma çabasıyla açıklıyor. Yani bu çalışanlar işi bırakmadı, ama onlarda tükenmişlik daha hızlı birikti.9
Makalenin şirketlere önerisi de bu sonuçtan çıkıyor: işten çıkarma tehdidini motivasyon aracı olarak kullanmamak, belirsizliği azaltmak, açık konuşmak. 2026 makalesi buna sektör ayarını ekliyor. Yapay zekaya açık sektörlerde şirketler yeni aracı çalışanın mesleğine yönelik tehdidi büyütmeyecek biçimde devreye almalı.93
Kaygının ne kadar yaygın olduğu da ölçülmüş. Pew Research Center'ın Ekim 2024'te 5.273 ABD'li çalışanla yaptığı ankette yüzde 52'si yapay zekanın işyerinde gelecekte nasıl kullanılacağından kaygılandığını söyledi. Bunun kendisine uzun vadede daha az iş fırsatı getireceğini düşünenler yüzde 32, daha çok fırsat bekleyenler yüzde 6'da kaldı.10 Kaygıyı besleyen hesaplar da var. OpenAI ve Pennsylvania Üniversitesi araştırmacılarının 2024'te Science'ta yayımladığı tahmine göre ABD'deki çalışanların yaklaşık yüzde 80'i, görevlerinin en az onda biri büyük dil modellerinden etkilenebilecek mesleklerde çalışıyor.11 Aynı yazarlar teknik olarak yapılabilir olmanın işin gerçekten otomatikleşeceği anlamına gelmediğini de not ediyor.
Neyi bilmiyoruz
Zararlı davranışlar çalışanların kendi beyanına dayanıyor; amirlerden ya da kayıtlardan doğrulanmadı. İkinci ve üçüncü ölçümde katılımcıların hatırı sayılır bir kısmı ankete dönmedi. Yazarlar analizi yalnızca üç ölçümü de tamamlayanlarla tekrarladığında sonuçların büyük ölçüde aynı kaldığını yazıyor.3 Tasarım bir deney değil. Kaygının davranışı doğurduğunu kesin söylemek için çalışanları rastgele gruplara ayıran bir çalışma gerekiyor. Makale Occupational Health Science dergisinin 10. cildinin 3. sayısında yer aldı. Veri, analiz kodu ve çıktılar ilk yazar Tahira Probst'tan talep üzerine alınabiliyor.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Roger Dooley, Forbes (8 Nisan 2025). "Shopify CEO's AI-First Hiring Policy Is Job Security's Ticking Clock". Tobi Lütke'nin 7 Nisan 2025 tarihli şirket içi notunu aktarıyor. forbes.com ↩
- Jibin Joseph, PCMag (29 Nisan 2025). "Duolingo Adopts AI-First Strategy, Will Eliminate All Contract Workers". pcmag.com ↩
- Tahira M. Probst, Laura Petitta, Lara Roll, Rebecca J. Lindgren, Claudio Barbaranelli, Valerio Ghezzi (2026). "In the Shadow of AI: How Industry Exposure to AI and Occupation Insecurity Fuel Moral Disengagement and Counterproductive Work Behaviors". Occupational Health Science, 10(3). doi:10.1007/s41542-026-00272-3 ↩
- Shawn Vestal, WSU Insider (14 Ekim 2026). "Workers who fear AI replacement show worse workplace behavior". Washington State Üniversitesi basın bülteni. news.wsu.edu ↩
- Lara C. Roll, Hans De Witte, Hai-Jiang Wang (2023). "Conceptualization and Validation of the Occupation Insecurity Scale (OCIS): Measuring Employees' Occupation Insecurity Due to Automation". International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(3), 2589. doi:10.3390/ijerph20032589 ↩
- Albert Bandura (1999). "Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities". Personality and Social Psychology Review, 3(3), 193-209. Kavramın ilk tarifi: Social Foundations of Thought and Action, Prentice-Hall, 1986. doi:10.1207/s15327957pspr0303_3 ↩
- Edward Felten, Manav Raj, Robert Seamans (2021). "Occupational, Industry, and Geographic Exposure to Artificial Intelligence: A Novel Dataset and Its Potential Uses". Strategic Management Journal, 42(12), 2195-2217. doi:10.1002/smj.3286 ↩
- Türkiye İstatistik Kurumu (1 Ekim 2025). "Yapay Zeka İstatistikleri, 2025". Girişimlerde Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması ve Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması sonuçları. data.tuik.gov.tr ↩
- Tahira M. Probst, Laura Petitta, Valerio Ghezzi, Claudio Barbaranelli (2025). "Job Preservation and Strain Effects of Technology-Induced Job Insecurity on In-Role and Extra-Role Job Performance". Journal of Business and Psychology. doi:10.1007/s10869-025-10062-3 ↩
- Luona Lin, Kim Parker, Pew Research Center (25 Şubat 2025). "U.S. Workers Are More Worried Than Hopeful About Future AI Use in the Workplace". pewresearch.org ↩
- Tyna Eloundou, Sam Manning, Pamela Mishkin, Daniel Rock (2024). "GPTs are GPTs: Labor market impact potential of LLMs". Science, 384(6702), 1306-1308. doi:10.1126/science.adj0998 ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
