11 Haziran 1985'te Sovyet Vega 1 sondasından ayrılan helyum balonu Venüs yüzeyinin 54 kilometre üstünde şişti ve bulutların arasında sürüklenmeye başladı. Altındaki küçük gondol 46 saat boyunca Dünya'ya veri gönderdi. Termometre 27 ile 37 derece arasında okudu, basınç 535 milibardı.1 Dört gün sonra Vega 2'nin balonu da aynı katmana bırakıldı.
Aynı gezegenin yüzeyinde sıcaklık 464 derece, basınç Dünya'dakinin 92 katı.2 Arada kalan o ince katmanda hava bir yaz öğleden sonrası kadar ılık. Balonun yerinde bir hava gemisi olsa, güvertesine tişörtle çıkan biri ne yaşardı?
- İki Sovyet balonunun Venüs bulutlarında 46 saat boyunca ölçtüğü hava ve kat ettiği yol.
- Bizim soluduğumuz havanın Venüs'te neden balon gazı gibi davrandığı.
- O yükseklikteki basıncın Türkiye'de hangi zirveye denk geldiği.
- NASA'nın iki kişilik ekip için çizdiği 129 metrelik hava gemisinin hangi sorunda takıldığı.
Bulutların içinde 46 saat
Vega balonları sabit bir yerde durmadı. Batıya doğru ortalama saniyede 69 metre, yani saatte yaklaşık 248 kilometre hızla esen rüzgâra kapıldılar ve 11.600 kilometre yol aldılar. Bu, gezegenin çevresinin yaklaşık yüzde 30'u. Dünya üzerindeki 20 radyo anteni balonların sinyalini izleyerek rüzgârı ölçtü; gondolun verici gücü öyle düşüktü ki veri saniyede 4 bitle akıyordu.13
Balonun ölçtüğü değerler önceki sondaların verisiyle de uyuşuyor. Pioneer Venus ve Venera sondalarının verilerinden derlenen Venüs Uluslararası Referans Atmosferi, gezegenin bu katmanını kilometre kilometre veriyor: 50 kilometrede sıcaklık 75 derece, basınç 1,07 bar. Beş kilometre yukarıda sıcaklık 27 dereceye, basınç 0,53 bara iniyor.4 Hem sıcaklığın hem basıncın insan bedenine uygun düştüğü bölge birkaç kilometre kalınlığında bir şerit.
Soluduğumuz hava orada balon gazı
Venüs atmosferinin yüzde 96,5'i karbondioksit.2 Bir karbondioksit molekülü, azot ve oksijenden oluşan bizim havamızdan yaklaşık yüzde 50 daha ağır. NASA Glenn Araştırma Merkezi'nden Geoffrey Landis 2003'te bu farkı bir yerleşim fikrine çevirdi: Venüs'te soluduğumuz hava, Dünya'daki helyum gibi kaldırma gazı olarak iş görür.5
Landis'in hesabına göre 50 kilometrede bir metreküp hava yaklaşık yarım kilo kaldırıyor. Dünya'da aynı hacimde helyum bir kilo kaldırır. Çapı bir kilometre olan küresel bir zarf 700 bin ton taşıyabilir. Daha serin 55 kilometrede atmosfer seyreldiği için bu kaldırma gücü düşüyor; referans atmosfer değerleriyle yaptığımız hesapta metreküp başına 0,3 kiloya iniyor. Zarfın içindeki ve dışındaki basınç neredeyse eşit olduğu için büyük bir yırtık bile gazı patlayarak boşaltmıyor. Landis, hava kaybının binlerce saat süreceğini ve onarıma zaman kalacağını yazıyor. Tepedeki atmosfer de santimetrekare başına yaklaşık bir kilogramlık bir kalkan oluşturuyor. Bu, kozmik ışınlara karşı Dünya atmosferinin sağladığı korumaya denk. Yerçekimi de Dünya'dakinin yüzde 90'ı.5
Tişört yeter mi?
Sıcaklık açısından yeter. Basınç açısından da büyük ölçüde yeter. 55 kilometredeki 0,53 bar, standart atmosfer hesabıyla 5.137 metrelik Ağrı Dağı'nın zirvesindeki basınca denk geliyor.6 Dağcılar o zirveye basınç giysisi olmadan çıkıyor. Mars'ın yüzeyinde ise basınç yaklaşık 6 milibar, yani Venüs'teki bu katmanın seksende biri; orada basınç giysisi şart.7
Sorun havanın kendisinde. Venüs'ün bu katmanında solunacak oksijen yok, ortam neredeyse saf karbondioksit. Bulutlar da su damlasından oluşmuyor. Damlalar sülfürik asit çözeltisi ve derişimleri yükseklikle değişiyor: 50 kilometrede ağırlıkça yaklaşık yüzde 97, 66 kilometrede yüzde 75'in altında.8 Landis de bunu açıkça yazıyor: dışarı çıkan biri basınç giysisine ihtiyaç duymaz, ama oksijen kaynağı taşımak ve derisini damlalardan koruyacak kadar giyinmek zorundadır.5
Yani dış güvertedeki kıyafet bir uzay giysisine benzemiyor. Asit geçirmez bir tulum, eldiven, yüzü kapatan bir maske ve sırtta oksijen tüpü yetiyor; Dünya'da kimya fabrikasında çalışan birinin donanımına daha yakın. Kabinin içinde ise basınç da sıcaklık da Dünya'daki gibi tutulabildiği için tişört gerçekten yeterli. Rüzgâr gezegeni yaklaşık dört günde dolaştığı için rüzgârla sürüklenen bir yerleşimde gündüz de gece de yaklaşık 50'şer saat sürüyor.5
Kâğıt üstündeki hava gemisi
Fikri en ayrıntılı işleyen çalışma NASA Langley Araştırma Merkezi'nden geldi. Dale Arney ve Chris Jones 2015'te HAVOC adlı bir görev mimarisi yayımladı. İlk aşamada 31 metrelik robotik bir hava gemisi atmosferi inceleyecekti. Sonraki aşamada iki astronot 129 metrelik bir hava gemisiyle 50 kilometrede 30 gün kalacaktı. Bu, Goodyear zeplininin yaklaşık iki katı uzunluk.9
Ekip zorlukları da sıraladı: Venüs'te yörüngeye girerken atmosferle frenleme, hava gemisini iniş sırasında şişirme ve güneş panellerini asitten koruma. Bu son madde için laboratuvarda malzeme denendi. FEP tipi teflon, derişik sülfürik asitte 30 gün bekletildikten sonra bile ilgili ışığın yüzde 90'ını geçirmeye devam etti.10 HAVOC bir iç çalışma olarak kaldı. Bugün takvime bağlanmış insanlı bir Venüs görevi yok.
Bulut katmanına bir sonraki doğrudan ölçüm robotla gelecek. NASA'nın DAVINCI görevinin iniş küresi, mühendislik modeliyle Eylül 2026'da tamamlanan testte Venüs yüzeyindeki sıcaklığa dayanabildiğini gösterdi. Görevin fırlatılması Aralık 2030'a hedefleniyor; küre Ocak 2033'te Vega balonlarının uçtuğu katmanın içinden geçip yüzeye inerken yaklaşık bir saat boyunca ölçüm gönderecek.11
Dipnotlar ve Kaynaklar
- R. Z. Sagdeev, V. M. Linkin, J. E. Blamont ve R. A. Preston, "The VEGA Venus Balloon Experiment", Science 231(4744), 1407-1408, 21 Mart 1986. doi.org/10.1126/science.231.4744.1407 ↩
- NASA Goddard, "Venus Fact Sheet" (atmosfer bileşimi, yüzey sıcaklığı ve basıncı). nssdc.gsfc.nasa.gov ↩
- R. A. Preston vd., "The Venus Balloon Project", TDA Progress Report 42-86, NASA JPL, 1986. ntrs.nasa.gov ↩
- A. Seiff vd., "Models of the structure of the atmosphere of Venus from the surface to 100 kilometers altitude", Advances in Space Research 5(11), 3-58, 1985 (Venüs Uluslararası Referans Atmosferi). doi.org/10.1016/0273-1177(85)90197-8 ↩
- Geoffrey A. Landis, "Colonization of Venus", AIP Conference Proceedings 654, 1193-1198, 2003. doi.org/10.1063/1.1541418; taslak metin: ntrs.nasa.gov ↩
- ICAO, Manual of the ICAO Standard Atmosphere, Doc 7488/3. 5.137 metre için standart atmosfer basıncı yaklaşık 530 hektopaskal (kafa1milyon hesabı). ↩
- NASA Goddard, "Mars Fact Sheet" (ortalama yüzey basıncı yaklaşık 6,4 milibar). nssdc.gsfc.nasa.gov ↩
- Kevin H. Baines vd., "Investigation of Venus Cloud Aerosol and Gas Composition Including Potential Biogenic Materials via an Aerosol-Sampling Instrument Package", Astrobiology 21(10), 1316-1323, 2021. doi.org/10.1089/ast.2021.0001 ↩
- Dale C. Arney ve Christopher A. Jones, "High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC): An Exploration Strategy for Venus", AIAA SPACE 2015, AIAA 2015-4612. doi.org/10.2514/6.2015-4612 ↩
- Christopher A. Jones vd., "High Altitude Venus Operational Concept (HAVOC): Proofs of Concept", AIAA SPACE 2015, NASA Langley. ntrs.nasa.gov ↩
- NASA, "NASA's DAVINCI Beats Heat in Preparation for Blistering Venus Descent", 24 Eylül 2026, science.nasa.gov; "NASA's ambitious 'decade of Venus' exploration may bank on 1 probe", Space.com, Mart 2026. space.com ↩
- Kapak görseli: HAVOC kavram çizimi, Venüs bulutlarının üstünde hava gemileri, NASA Langley Research Center, kamu malı. commons.wikimedia.org ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
