Adolphe Quetelet 1835'te yayımladığı Sur l'homme (İnsan Üzerine) kitabında hastalarla ilgilenmiyordu. Belçikalı astronom ve istatistikçi, binlerce kişinin boy ve kilo kayıtlarından "ortalama insan" dediği tipi çıkarmaya çalışıyordu. Yetişkinlerde kilonun kabaca boyun karesiyle birlikte arttığını o fark etti.1
Oranın adını 137 yıl sonra Amerikalı fizyolog Ancel Keys koydu. Keys ve ekibi 1972'de beş ülkedeki 12 gruptan 7.424 sağlıklı erkeğin verisini karşılaştırdı. Kilonun boyun karesine bölünmesini "vücut kitle indeksi" diye adlandırdılar ve hesabı kolay olduğu, her nüfusa uygulanabildiği için diğer oranlara tercih ettiler.2
- Vücut kitle indeksinin bir hekimden değil, bir astronomun nüfus hesaplarından çıktığını anlattık.
- Aynı boy ve kilodaki iki kişinin neden çok farklı risk taşıyabildiğini açtık.
- Çin'de 4,26 milyon kişiyle yapılan karşılaştırmada hangi hastalıkta hangi ölçütün öne çıktığını yazdık.
- Evde bir mezurayla yapılabilen ölçümün sınırlarını verdik.
Bir astronomun oranı
Keys'in ölçütü sevmesinin nedeni nüfus araştırmalarında işe yaramasıydı. Formülde yalnızca iki sayı var: kilo ve boy. Kası yağdan, beli kalçadan ayırmıyor.
Ulusal istatistikler bugün de bu kolaylığa dayanıyor. TÜİK'in 2022 Türkiye Sağlık Araştırması, boy ve kilodan hesaplanan vücut kitle indeksine (VKİ) göre 15 yaş ve üstü nüfusun yüzde 20,2'sini obez saydı. Oran kadınlarda yüzde 23,6, erkeklerde yüzde 16,8 çıktı. Aynı araştırmada erkeklerin yüzde 40,4'ü, kadınların yüzde 30,9'u "obez öncesi" grupta yer aldı.3
Aynı sayı, farklı bedenler
The Lancet Diabetes & Endocrinology dergisinin obezite komisyonu, 14 Ocak 2025'te yayımladığı raporda VKİ'nin vücuttaki yağı kimi zaman olduğundan az, kimi zaman olduğundan fazla gösterdiğini yazdı.4 Kas oranı yüksek bir sporcunun VKİ'si obezite sınırına çıkabiliyor. Karın içinde yağ biriktirmiş biri ise normal aralıkta kalabiliyor.
Komisyonda 58 uzman vardı ve önerileri 76'dan fazla bilimsel dernek ile hasta kuruluşunun onayını aldı. Rapora göre VKİ yalnızca nüfus düzeyinde risk tahmini, araştırma ve tarama için kullanılmalı, bir kişinin sağlığını tek başına anlatmamalı. Fazla yağ ya doğrudan ölçülerek ya da VKİ'ye ek olarak en az bir beden ölçüsüyle doğrulanmalı: bel çevresi, bel/kalça oranı veya bel/boy oranı. VKİ'si 40'ın üstündeki kişilerde fazla yağ ek ölçüm gerekmeden kabul edilebiliyor. Komisyon ayrıca iki durumu birbirinden ayırdı. "Klinik obezite" fazla yağın organların işleyişini ya da günlük hareketi bozduğu hastalık hâli. "Klinik öncesi obezite" ise organların hâlâ sağlam çalıştığı ama riskin arttığı dönem.4
Bel çevresinin kalp riskiyle bağını yaklaşık 260 bin kişilik bir izlem üzerinden daha önce yazmıştık.
4,26 milyon kişide 15 ölçüt
VKİ'nin yerine konabilecek tek bir sayı var mı diye bakan en büyük karşılaştırmalardan biri Ekim 2026'da Science Bulletin dergisinde yayımlandı. Yi Wu, Limei Nie ve Yue Cai'nin ilk sırada yer aldığı ekip, Kasım 2014 ile Aralık 2023 arasında ChinaHEART kohortuna katılan 35-75 yaş arası 4.258.033 yetişkinin kayıtlarını kullandı. Katılımcılar Çin anakarasının 31 eyaletindendi ve ortanca 4,9 yıl izlendi. Her hastalık için ölüm ya da ilk hastane yatışı bir olay sayıldı.57
Karşılaştırılan 15 ölçüt üç gruba ayrıldı. İlk grupta VKİ'nin yanında bel/boy oranı, vücut yuvarlaklık indeksi ve vücut şekli indeksi (ABSI) gibi yalnızca mezura ve tartıyla hesaplanan oranlar vardı. İkinci grup iç organ yağını tahmin ediyordu. Üçüncü grup kan değerlerine dayanıyordu: açlık trigliseridi ile açlık kan şekerinden hesaplanan trigliserit-glikoz indeksi (TyG), insülin direncinin dolaylı göstergesi sayılıyor. Ekip bu indeksi beden ölçüleriyle birleştirip altı ayrı türev de denedi.5
Ölçütlerin çoğu yükseldikçe kalp-damar hastalığı ve diyabet riski de arttı. Kanser ve KOAH'ta (kronik obstrüktif akciğer hastalığı) ilişki zayıftı; bazı ölçütlerde düz bir çizgi yerine eğri, birkaçında ters yönlü bağlantı görüldü. Kalp-damar olaylarını görece en iyi ayıran ölçüt Çin iç organ yağı indeksi (CVAI) oldu. Bu indeks yaş, VKİ, bel çevresi, trigliserit ve HDL kolesterolden hesaplanıyor ve Çin nüfusu için geliştirilmişti.6 Diyabette TyG, KOAH'ta ABSI öne çıktı. Kanserde 15 ölçütün hiçbiri riski belirgin biçimde ayıramadı.5
- 4.258.033
- ChinaHEART karşılaştırmasına katılan 35-75 yaş arası yetişkin sayısı.Wu ve ark., Science Bulletin, 2026
- 7.424
- Keys'in 1972'de vücut kitle indeksini adlandırırken verisini kullandığı sağlıklı erkek sayısı.Keys ve ark., Journal of Chronic Diseases, 1972
- %20,2
- VKİ'ye göre Türkiye'de 15 yaş ve üstü nüfusta obez oranı.TÜİK, Türkiye Sağlık Araştırması 2022
- 0,5
- NICE'ın yetişkinler için önerdiği bel/boy oranı sınırı; üstü artmış risk sayılıyor.NICE, NG246
Tek sayı yerine birkaç ölçü
Makale ve basın bülteni, ölçütlerin ayırt etme gücünün mutlak olarak orta düzeyde kaldığını açıkça yazıyor. Kalp ve diyabette öne çıkan bileşik ölçütler kandaki yağ ve şeker değerlerini de içeriyor, yani üstünlüklerinin bir kısmı bu ek bilgiden gelebilir. Araştırmacılar bu yüzden onları tanı aracı olarak değil, tamamlayıcı risk göstergesi olarak öneriyor. Çalışma gözleme dayanıyor; bir ölçütü düşürmenin hastalığı önlediğini göstermiyor. Katılımcıların hepsi Çin'den olduğu için sonuçların başka nüfuslarda da sınanması gerekiyor.57
Yazarlar obezitenin hastalığa ve nüfusa göre ayrı ölçütlerle değerlendirilmesini öneriyor.
Bu ölçütlerin çoğu kan tahlili ister. Mezura ise en ucuz ek ölçü. İngiltere'nin sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE, Nisan 2022'de VKİ'si 35'in altındaki yetişkinlere bel/boy oranlarını kendilerinin ölçmesini önerdi. Bel, kaburgaların alt ucu ile kalça kemiğinin üst ucu arasındaki orta noktadan, nefes doğal biçimde verildikten sonra ölçülüyor ve boya bölünüyor. Oran 0,40 ile 0,49 arasında sağlıklı, 0,50 ile 0,59 arasında artmış risk, 0,60 ve üstünde yüksek risk sayılıyor. Kılavuz bu sınırları iki cinsiyet ve bütün etnik kökenler için, kas kütlesi yüksek yetişkinler de dahil, geçerli kabul ediyor.8
NICE de bu oranı VKİ'nin yerine değil, onunla birlikte kullanılmak üzere önerdi. Kılavuza göre 170 santim boyundaki bir yetişkinin bel çevresi 85 santimin altında kalmalı; 102 santim ve üstü yüksek risk bandına giriyor.8
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Eknoyan, G. (2008). "Adolphe Quetelet (1796-1874): the average man and indices of obesity". Nephrology Dialysis Transplantation, 23(1), 47-51. DOI ↩
- Keys, A., Fidanza, F., Karvonen, M. J., Kimura, N. ve Taylor, H. L. (1972). "Indices of relative weight and obesity". Journal of Chronic Diseases, 25(6-7), 329-343. DOI ↩
- Türkiye İstatistik Kurumu (2023). "Türkiye Sağlık Araştırması, 2022" haber bülteni (1 Haziran 2023) ve Türkiye İstatistikleri 2022. tuik.gov.tr ↩
- Rubino, F., Cummings, D. E., Eckel, R. H. ve ark. (2025). "Definition and diagnostic criteria of clinical obesity". The Lancet Diabetes & Endocrinology, 13(3), 221-262. DOI ↩
- Wu, Y., Nie, L., Cai, Y. ve ark. (2026). "Associations of body shape, visceral adiposity, and metabolic function indices with risk of major noncommunicable diseases: evidence from a nationwide population cohort". Science Bulletin. DOI ↩
- Xia, M. F., Chen, Y., Lin, H. D. ve ark. (2016). "A indicator of visceral adipose dysfunction to evaluate metabolic health in adult Chinese". Scientific Reports, 6, 38214. DOI ↩
- Science Bulletin basın bülteni (Ekim 2026). "Beyond BMI: A study comparing the ability of different obesity indices to identify risks for major chronic diseases". brightsurf.com ↩
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Overweight and obesity management (NG246), öneriler 1.9.5, 1.9.14 ve 1.9.15; NICE duyurusu, 8 Nisan 2022. nice.org.uk ↩
Bu yazı bilgi amaçlıdır, tıbbi tavsiye değildir. Kilo ve bel ölçümüne dair kararlar için hekiminize danışın. Kapak görseli: Moody Hava Üssü'nde (ABD) bel çevresi ölçümü. Fotoğraf: ABD Savunma Bakanlığı, kamu malı (Wikimedia Commons).
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
