Satyajit Ray Nisan 1950'de, Kalküta'da çalıştığı reklam ajansının Londra merkezine altı aylığına gönderildi. Akşamları sinemaya gitti ve bu altı ayda 99 film izledi. Listenin ilk filmi Vittorio De Sica'nın 1948 yapımı Bisiklet Hırsızları'ydı.1 Curzon sinemasında Marx Kardeşler'in Operada Bir Gece'siyle aynı seansta gösteriliyordu. Ray 1970'teki bir söyleşide filmin kendisini allak bullak ettiğini anlattı. Bibhutibhushan Banerji'nin Pather Panchali romanını filme çekmeyi yıllardır düşünüyordu ama yalnızca amatör oyuncularla film çekilebileceğinden emin değildi.2
1982'deki bir konuşmasında salondan çıktığında kararını verdiğini söyledi: filmini De Sica gibi profesyonel olmayan oyuncularla, az parayla ve gerçek mekânlarda çekecekti.3 Pather Panchali 1955'te gösterime girdi.
- 1914'te Torino'da çekilen bir filmin, kameramanların yıllarca kendi adıyla andığı bir çekim biçimini nasıl başlattığı anlatılıyor.
- Dünyanın en eski film festivalinin ilk gecesinde hangi filmin gösterildiği yazıda.
- Bisiklet Hırsızları'nın başrolündeki fabrika işçisinin çekimden sonra fabrikada başına gelenler anlatılıyor.
- Ünlülerin peşindeki fotoğrafçılara verilen adın hangi film karakterinden geldiği de yazıda.
Kamera arabaya bindi
Torino'daki Itala Film şirketinin çektiği Cabiria 18 Nisan 1914'te gösterime girdi. Yönetmeni Giovanni Pastrone'ydu, ara yazılarını şair Gabriele D'Annunzio yazmıştı ve özgün kopya 3.364 metre film tutuyordu.4 Hikâye Roma ile Kartaca arasındaki İkinci Pön Savaşı'nda geçer. Etna patlar, Hannibal Alpleri aşar, kaçırılan küçük bir kız Kartaca'da kurban edilmek üzere satılır.
Pastrone kamerayı tekerlekli bir arabaya yerleştirdi ve dekorun içinde hareket ettirdi. Kamerayı yerinde sağa sola çevirmek yeni değildi. Oyunculara doğru yaklaşıp uzaklaşan bu hareket ise kameramanlar arasında yıllarca "Cabiria çekimi" diye anıldı.5 Filmin dev dekorları Amerika'da da ilgi gördü. ABD Kongre Kütüphanesi'nin film koruma kurulu, D. W. Griffith'in 1916 yapımı Hoşgörüsüzlük'ü için Cabiria'yı esin kaynakları arasında sayıyor. BFI'a göre Griffith filmi izlemişti ve daha görkemlisini yapmak istiyordu; Hoşgörüsüzlük'teki Babil surlarının boyu buradan geliyor.6
Bir otel terasında başlayan festival
Dünyanın en eski film festivali de İtalya'da kuruldu. Venedik Bienali'nin bir bölümü olarak düzenlenen Uluslararası Sinema Sanatı Sergisi, 6-21 Ağustos 1932'de Lido'daki Hotel Excelsior'un terasında yapıldı. İlk film, Rouben Mamoulian'ın Dr. Jekyll ve Mr. Hyde'ı, 6 Ağustos akşamı saat 21.15'te gösterildi. Resmi ödül yoktu. Seyircilerin oylamasında en iyi film René Clair'in À nous la liberté'si seçildi. Festival 1935'ten itibaren her yıl düzenlenmeye başladı.7
Beş yıl sonra Roma'nın güneydoğusunda bir film şehri açıldı. Cinecittà, 28 Nisan 1937'de Mussolini'nin katıldığı bir törenle hizmete girdi. Hollywood stüdyoları örnek alınmıştı; mimar Gino Peressutti'nin projesinde 21'i çekim platosu olmak üzere 73 bina vardı.8 Savaştan sonra Amerikan yapımcılar da Roma'ya geldi ve William Wyler'ın Ben-Hur'u Mayıs 1958 ile Ocak 1959 arasında burada çekildi.8
Sokakta çekilen filmler
Savaşın sonunda Cinecittà'da film çekilemiyordu. Platolar evini kaybedenlere barınak olmuştu, ham film bile kıttı. Roberto Rossellini Roma Açık Şehir'i Ocak 1945'te, şehrin kurtuluşundan yedi ay sonra, Roma'nın gerçek sokaklarında çekmeye başladı.9 Film 1946'da Cannes'da Grand Prix aldı.10
Bu filmlerin ortak adı sonradan yeni gerçekçilik, İtalyancasıyla neorealismo oldu. Yazılı kuralı yoktu ama filmler birbirine benziyordu: gerçek sokaklar, işsizlik, yoksulluk ve çoğu zaman daha önce hiç kamera karşısına geçmemiş oyuncular. De Sica, Bisiklet Hırsızları'nın başrolü için Roma'daki Breda fabrikasında torna işçisi olan Lamberto Maggiorani'yi seçti. Senarist Cesare Zavattini'nin sonradan yazdığı bir film öyküsüne göre De Sica işçi için fabrikadan üç aylık izin aldı ve çekimden sonra işine döneceği güvencesini verdi. Maggiorani yine de yüzlerce işçiyle birlikte işten çıkarıldı. Zavattini'nin bu öyküsü hiç filme çekilmedi.11
Bisiklet Hırsızları 1950'deki Oscar töreninde yabancı dilde film onur ödülünü aldı.12 Sight & Sound dergisinin 1952'de yaptığı ilk "tüm zamanların en iyi filmleri" oylamasında 63 eleştirmenin 25'i ona oy verdi. Chaplin'in iki filmi 19'ar oyla ikinciliği paylaştı.13 Film o sırada dört yaşındaydı.
- 99 film
- Satyajit Ray'in 1950'de Londra'daki altı ayında izlediği film sayısı; ilki Bisiklet Hırsızları'ydı.Bhowmik, FIPRESCI-India
- 6 Ağustos 1932
- Venedik'te dünyanın en eski film festivalinin ilk gösterim günü.La Biennale di Venezia
- 25 oy
- Bisiklet Hırsızları'nın 1952 Sight & Sound oylamasında 63 eleştirmenden aldığı oy; sıralamada birinciydi.BFI, Sight and Sound
- 14
- İtalya'nın kazandığı yabancı dilde film Oscar'ı sayısı; hiçbir ülke daha fazlasını almadı.AMPAS Awards Database
Via Veneto'dan vahşi batıya
Federico Fellini'nin Tatlı Hayat'ı 1960'ta Cannes'da jürinin oy birliğiyle Altın Palmiye'yi kazandı.14 Filmde Marcello Mastroianni'nin oynadığı magazin muhabirinin yanında hep bir fotoğrafçı dolaşır. Adı Paparazzo'dur ve onu Walter Santesso canlandırır. Senaryo yazarlarından Ennio Flaiano, bu adı George Gissing'in 1901'de yayımlanan Güney İtalya gezi kitabında geçen Catanzarolu otelci Coriolano Paparazzo'dan aldıklarını yazdı. Time dergisi Nisan 1961'de Roma'da ünlülerin peşinde koşan fotoğrafçıları anlatırken çoğul "paparazzi" kelimesini kullandı. Kelime birçok dile oradan geçti.15
Sergio Leone'nin Bir Avuç Dolar İçin'i 28 Ağustos 1964'te Floransa'da küçük bir salonda, gazetede tek satır reklamı bile olmadan gösterime girdi. Cuma günü 400 bin lira, pazartesi 1,4 milyon lira hasılat yaptı ve dağıtımcı filmi ekimde büyük salonlara taşıdı.16 Film, Akira Kurosawa'nın 1961 yapımı Yojimbo'sunun hikâyesini Meksika sınırındaki bir kasabaya taşıyordu ve haklar alınmamıştı. Kurosawa dava açtı. Taraflar mahkemeye gitmeden anlaştı: Kurosawa ve Toho, Uzak Doğu'daki dağıtım haklarıyla birlikte filmin dünya hasılatının yüzde 15'ini aldı. Bu anlaşmazlık yüzünden film ABD sinemalarına ancak 1967'de ulaştı.17
İstanbul'dan Roma'ya
Bu sinemanın içinden bir İstanbullu da çıktı. Ferzan Özpetek 3 Şubat 1959'da İstanbul'da doğdu, 1976'da İtalya'ya gitti ve Roma'daki La Sapienza Üniversitesi'nde sinema tarihi okudu. Massimo Troisi, Maurizio Ponzi ve Ricky Tognazzi gibi yönetmenlerin yanında uzun süre yönetmen yardımcılığı yaptı.18 İlk filmi Hamam İtalya, İspanya ve Türkiye ortak yapımıydı ve 1997'de Cannes'ın Yönetmenlerin On Beş Günü bölümünde gösterildi.19 Le fate ignoranti (2001) ve Mine vaganti (2010) gibi sonraki filmlerini İtalyanca çekti.
İtalyan filmleri Amerikan Sinema Akademisi'nin listesinde de en üstte. Yabancı dilde film ödülünü en çok kazanan ülke 14 ödül ve 33 adaylıkla İtalya. Bunların üçü, kategori kalıcı hale gelmeden önce verilen onur ödülleri; ikisi De Sica'nın Sciuscià'sına ve Bisiklet Hırsızları'na gitti. Fransa 12 ödülle ikinci sırada. Türkiye ise 1964'ten bu yana 32 film gönderdi, hiçbiri aday listesine giremedi.12
Roberto Benigni'nin Hayat Güzeldir'i 1999'da hem bu ödülü hem de en iyi erkek oyuncu Oscar'ını aldı. İtalya'nın son ödülü 2 Mart 2014'te Paolo Sorrentino'nun Roma'da geçen La grande bellezza'sına verildi.12
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Bhowmik, S. (2020). "Those Apprentice Years: Ray's Remarkable Journey Towards Filmmaking". FIPRESCI-India; Ray'in Nisan 1950'deki Londra görevi ve izlediği 99 film. fipresci-india.org ↩
- Isaksson, F. (1970). "Satyajit Ray in conversation". Sight and Sound, BFI arşivi. bfi.org.uk ↩
- Robinson, A. (2010). The Apu Trilogy: Satyajit Ray and the Making of an Epic. I.B. Tauris; Ray'in 1982 tarihli "My Life, My Work" konuşmasından aktarım. ↩
- Museo Nazionale del Cinema, Torino. "Cabiria (1914)", restorasyon künyesi: Itala Film, gösterim 18 Nisan 1914, özgün uzunluk 3.364 m. museocinema.it ↩
- Duffy, E., Boscagli, M. (2021). "Giovanni Pastrone's Cabiria, Gesture, Modernism". A Modernist Cinema, Oxford University Press. doi:10.1093/oso/9780199379453.003.0002 ↩
- Library of Congress, National Film Preservation Board. "Intolerance" film denemesi; BFI, "10 great silent epics". loc.gov · bfi.org.uk ↩
- La Biennale di Venezia. "History of the Venice Film Festival", 1930'lar bölümü. labiennale.org ↩
- Cinecittà (2022). "Cinecittà: 85 anni per la fabbrica dei sogni"; Turismo Roma, "Studi di Cinecittà"; Archivio Storico Istituto Luce, "La prima di un colossal: Ben Hur viene proiettato a New York". cinecitta.com · turismoroma.it · archivioluce.com ↩
- Italia.it, İtalya Turizm Bakanlığı ve ENIT. "Neorealist Rome: Prati, Pigneto and Centocelle". italia.it ↩
- Festival de Cannes. "Roma città aperta", Grand Prix 1946. festival-cannes.com ↩
- Edizione Nazionale delle Opere di Cesare Zavattini. "Tu, Maggiorani" (1950-1952), çekilmemiş film öyküsü. cesarezavattini.it ↩
- Academy of Motion Picture Arts and Sciences, Awards Database; ülke sayıları için "List of countries by number of Academy Awards for Best International Feature Film", Wikipedia, Ekim 2026 sürümü. oscars.org · wikipedia.org ↩
- BFI. "The Greatest Films of All Time… in 1952", Sight and Sound, Ekim-Aralık 1952. bfi.org.uk ↩
- Festival de Cannes. "La Dolce Vita", Altın Palmiye 1960 (oy birliğiyle). festival-cannes.com ↩
- BBC News (2015). "The Vocabularist: How the word paparazzi was chosen". bbc.com ↩
- Cineteca di Bologna. "Il trionfo in sala e il processo per plagio: Per un pugno di dollari"; M. Garofalo, Tutto il cinema di Sergio Leone, Baldini & Castoldi, 1999'dan aktarım. cinetecadibologna.it ↩
- Galbraith, S. (2002). The Emperor and the Wolf. Faber & Faber, s. 311; The Film Foundation, "Out of the Vaults: A Fistful of Dollars, 1964". film-foundation.org ↩
- Türk Sineması Araştırmaları (TSA). "Ferzan Özpetek", kişi kaydı. tsa.org.tr ↩
- Quinzaine des cinéastes. "Il bagno turco: Hamam", 1997 seçkisi, yapım künyesi. quinzaine-cineastes.fr ↩
Kapak: Bisiklet Hırsızları (1948) çekiminden bir kare; Gino Saltamerenda ve Lamberto Maggiorani. Fotoğraf: Touring Club Italiano arşivi, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
