Vietnam'ın Sarp Kayalıklarında Yalnız Bir Kule: Hon Chuong

11 Mayıs 2024'te Bình Định'de yerel bir Facebook sayfasında kısa bir video paylaşıldı. Atlet giymiş, bir kısmı çıplak ayaklı birkaç adam, kaya oyuklarından sarkıtılmış tek bir halata tutunarak dimdik bir granit duvarı tırmanıyordu. Kask yoktu, emniyet kemeri yoktu. Tepeye varınca hep birlikte fotoğraf çektirdiler.¹

Ertesi gün Cát Tài beldesinin başkanı Nguyễn Bá Quang, Tuổi Trẻ gazetesine grubun lideriyle görüşeceklerini söyledi. Uyarısının bir kısmı tırmanışla ilgili bile değildi: kimse tepedeki eski Champa kulesine çıkıp oradan evine tuğla götürmemeliydi. İl yönetiminin başkanı Phạm Anh Tuấn da olayın hemen soruşturulacağını açıkladı.

Fransız listelerinde olmayan kule

Hòn Chuông, Vietnamcada "çan kayası" demek. Núi Bà sıradağlarının ikinci yüksek zirvesindeki granit kütle uzaktan ters çevrilmiş bir çana benzediği için yöre halkı bu adı vermiş. Kule de o çanın tepesinde tutamak gibi duruyor. Báo Gia Lai'nin 2026'daki yazısına göre zirve 779 metre. Sıradağ yaklaşık 210 kilometrekareye yayılıyor, 66 tepeden oluşuyor ve en yüksek noktası 880 metrelik Hòn Vung.²

Bölge, Champa krallığının başkenti Vijaya'nın hemen doğusunda. Bình Định Müzesi uzmanlarının 2020'de yayımladığı yazıya göre Vijaya 998'den 1471'e kadar başkent kaldı; il bu yüzden Champa tapınaklarıyla dolu. Fransız araştırmacılar 20. yüzyılın başında bu yapıları tek tek kaydetti, yıkıntıya dönmüş olanları bile listeye aldı. Hòn Chuông o listelerin hiçbirinde yok.³

Müze ile Vietnam Arkeoloji Enstitüsü 1986'da bölgeyi yeniden taradığında sayı yine yedi kule grubuydu. Sekizincisi 1993'te başka bir işin peşindeyken bulundu. Müze ekibi Núi Bà'yı, Vietnam Savaşı yıllarında il parti komitesinin ileri üssü olduğu için anıt dosyası hazırlamak üzere geziyordu. Köylüler kayanın tepesindeki yapıdan söz etti. Ekip kayanın dibinde Champa tuğlası parçaları ve sırtında boynuz biçimli süs taşıyan dört oluklu kiremit buldu.⁴ Núi Bà üssü 25 Ocak 1994'te ulusal anıt ilan edildi ve kule, bu alandaki 22 noktadan biri olarak koruma altına girdi.⁵

Süssüz ve içe eğik bir yapı

Champa tapınakları genellikle tanıdık bir kalıba uyar: kare plan, dik duvarlar, duvara gömülü sütunlar, sahte kapılar, oymalı kemerler ve kat kat daralan bir çatı. Müzenin uzmanı Hoàng Như Khoa, bu çatının Hindu inancındaki kutsal dağı, şikharayı temsil ettiğini anlatıyor.⁴

Hòn Chuông bu kalıptan ayrılıyor. Müzenin 2020'de drone ile yaptığı incelemede tabanın her kenarı 8,5 metre, kalan yükseklik yaklaşık 7 metre çıktı. Duvar ilk 2 metrede dik yükseliyor, sonra içe doğru eğilerek tepeye kadar daralıyor. Sahte kapı da süsleme de yok. Tek kapı doğuya açılıyor. Batı yüzü büyük ölçüde çökmüş, kuzey ve güneyde dış tuğla kabuğun bir kısmı dökülmüş. En sağlam kalan doğu yüzünde 86 sıra tuğla sayılmış.³

Duvarlar 1,5 ile 2 metre kalınlıkta. Dış sıradaki tuğlaların bir kenarı pahlanmış, yan yana geçecek biçimde dizilmiş; yüzey o kadar düz ki harç çizgisi neredeyse görünmüyor. Toplanan bazı tuğlalar hafif ve gözenekli, düşük ısıda pişirildikleri için çekirdekleri hâlâ siyah. Yüzeylerinde sürtme izleri ve ince siyah bir tabaka var. Araştırmacılar bu tabakanın tuğlaları birbirine tutturan bir bitki reçinesi olabileceğini düşünüyor.⁶

Khoa eğik duvarı bir zorunluluk olarak okuyor. Ovadaki Champa tapınaklarının temelinde kum ve çakıl, kil ve kırık tuğla katmanları bulunuyor; 12. yüzyıl civarında laterit taşıyla güçlendirilmiş temeller de biliniyor. Hòn Chuông'da kule doğrudan tek parça granitin üstüne oturuyor. Temel kazılamayınca alt kısım düz örülmüş, duvar yukarı doğru daraltılarak alttaki tuğlaların taşıdığı yük hafifletilmiş. Eğim, Orta Vietnam'ın uzun yağmurlarında suyun duvarın dışından akıp gitmesine de yardım ediyor. Kayanın tepesindeki düz alan dar, rüzgâr sert. Khoa'ya göre ustalar iskeleyi dışarıya kuramadı ve kuleyi içeriden dışarıya doğru ördü; iskele böylece duvarın arkasında rüzgârdan korunmuş oldu. Bu bir hipotez. Yapım tekniğini sınayacak bir kazı henüz yapılmadı.

Kaç metre, kaç yaşında?

Hòn Chuông'a dair sayılar kaynağa göre değişiyor. Yerel tarihçi Nguyễn Thanh Quang'ın kitabında zirve 727 metre, kaya 49 metre, kule tabanının kenarı 4 metre.¹ Müze raporları zirve için yaklaşık 800 metre, kaya için 50 metre, taban için 8,5 metre veriyor. 2020 incelemesinin ayrıntılı ölçümü kenarı 8,64 metre olarak kaydetmiş.⁷ Khoa'nın 2026'daki açıklamasında ise kaya "yaklaşık 100 metre" diye geçiyor.

Bu son farkın nedeni açıklanmadı. Báo Gia Lai'nin aktardığına göre kaya kümesinin güney yüzü yaklaşık 80 metre, kuzey yüzü 40 metre kadar derine iniyor.² Ölçünün hangi yüzden ve hangi noktadan alındığı sonucu ikiye katlayabiliyor.

Yaş konusunda elde daha az şey var. Kulede yazıt bulunmadı. Müze uzmanları mimari tipe, kayanın dibindeki malzemeye ve tarihsel kayıtlara bakarak yapının 11. yüzyıldan sonra inşa edildiğini tahmin ediyor.³ Hanoi Ulusal Üniversitesi'nden tarihçi Nguyễn Hữu Mạnh, boynuz biçimli kiremidin en çok 11. ile 13. yüzyıllar arasında kullanıldığını hatırlatıyor. Tarih şimdilik o kiremitlere dayanıyor.⁴

Tapınak mı, gözcü kulesi mi?

Kulenin yanından bakan biri doğuda denizi, Đề Gi koyunu ve Thị Nại lagününü görür. Güneybatıda Champa'nın siyasi ve dinî merkezi olan An Nhơn ovası uzanır. İlk yorumu bu manzara belirledi. Müzenin 2020 yazısı Hòn Chuông'u Vijaya'yı koruyan bir gözetleme noktası olarak tanımlıyor ve onu askerî işlevi en açık görünen Champa kulesi sayıyordu.³ Nguyễn Hữu Mạnh da kulenin denizdeki gemilere yön göstermiş ya da gözcü kulesi olarak kullanılmış olabileceğini söylüyor.⁴

Khoa'nın son yorumu başka yöne bakıyor. Núi Bà, Vijaya'nın doğusunda kalıyor; Hindu inancında doğu tanrılarla, dağ da tanrıların oturduğu yerle ilişkilendirilir. Uzaktan bakınca yuvarlak ve dik kaya, Şiva'nın simgesi olan linga'ya benziyor. Hint geleneğinde bu biçimdeki dağlara Lingaparvata deniyor. Dar iç mekânı, kalın duvarları ve doğuya açılan tek kapısıyla kule, Hindu anlatılarında tanrıların yaşadığı mağarayı da andırıyor. Khoa askerî işlevi zayıf bir ihtimal olarak görüyor, çünkü kule çok yüksekte, ulaşması zor ve yerleşim yerlerinden uzak.⁶ Kayanın dibindeki kiremitler ise orada ayin yapanlar için yardımcı yapılar bulunduğunu düşündürüyor.

Kesin cevabı kulenin içi verebilir. Araştırmacılar içeri henüz giremedi, orada tapınak eşyası olup olmadığı bilinmiyor.

Kazı bekleyen bir kule

Bình Định il kültür müdürlüğü 31 Mart ile 1 Nisan 2023 arasında mimar, arkeolog ve tarihçilerden oluşan bir heyeti dağa gönderdi. Amaç, kuleyi kültür turizmi durağına çevirmek için yol ve yatırım planı çıkarmaktı.⁸ Yol henüz yapılmadı. Belde başkanı Quang'ın 2024'te anlattığına göre oraya varmak için saatlerce motosikletle gidip ardından iki saat kadar yürümek gerekiyor. Temmuz 2025'te Vietnam'daki il birleşmesiyle Bình Định, Gia Lai iline katıldı; kule bugün Đề Gi beldesinin sınırları içinde.

Bütün araştırmacılar aynı noktada buluşuyor: yaşı ve işlevi netleştirmek için kazı gerekiyor. Böyle bir kazı için açıklanmış bir tarih yok. Kulenin yaşına dair en somut ipucu hâlâ 1993'te kayanın dibinden toplanan dört kiremit parçası.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.