Bilim · Matematik Tarihi yazıları e-postana gelsin mi?
Haftada bir, böyle yazıları tek e-postada gönderiyoruz. Reklam yok, istediğin an tek tıkla ayrılırsın.

13 Kasım 2026'da Guardian, Kurt Gödel'in 1940'lar defterlerine yapay zekâ ile bakıldığını yazdı.1

Helsinki'den Jan von Plato'nun anlattığı tablo şöyle: Gabelsberger kısaltmasıyla yazılmış 1.009 sayfalık 16 not defterinde Claude 663 matematiksel iddia saydı; seçim aksiyomunun bağımsızlığına dair neredeyse tam bir kanıt izi çıkardı. Manşet büyük, fakat eldeki kanıt henüz dergi, ön baskı ya da paylaşılan Coq dosyası düzeyinde değil. Gödel 1931'deki eksiklik teoremleriyle çağı değiştirdi, sonra seyrek yayımladı. Princeton'daki Institute for Advanced Study arşivinde on binlerce sayfa el yazısı duruyor; önemli bir kısmı artık kullanılmayan Alman kısaltmasıyla. Von Plato 2017'den beri bu defterleri okumaya çalışıyor ve Guardian'a göre eylül öncesinde ilerleme haftada kabaca bir sayfaydı. 24 Eylül 2026'da çevirdiği metinleri Claude'a verince birkaç gün içinde 650 sayfalık bir açıklama döndü; Viyana'daki 19 Ekim 2026 konuşmasında bu metnin 1.084 sayfaya uzadığını söyledi.12

Bu yazıda neler var?

Önce insan okudu, sonra model bağladı

Yapay zekâ Gabelsberger kısaltmasını okumadı; von Plato çözdü, İngilizceye aktardı.2

Viyana söyleşisinde ChatGPT'nin aile günlüğündeki aynı kısaltmayı okuyamadığını, bu sistemlerin de okuyamayacağını söyledi. Helsinki ekibinin sitesi okumanın "sözdizimi, içerik anlayışı ve bir miktar tahmin" karışımı olduğunu yazıyor.3 Claude'un gördüğü her satır, ondan önce bir insanın seçtiği çeviri. Bu ayrım manşeti okurken aklında tutulmalı; model zinciri kuruyor, kısaltmayı çözen hâlâ arşivci.

Kurt Godel universite yillari portre fotografi
Gödel'in fotoğraf arşivi, Institute for Advanced Study. Fotoğraf: Wikimedia Commons (kamusal alan)

Princeton Üniversitesi Kütüphanesi Gödel kağıtlarını 1985'te saklıyor; envanterinde önemli bölümün kısaltmayla yazıldığı belirtiliyor. 1986-2003 arası Collected Works baskısında Cheryl Dawson kısaltmayı çözdü ama editörler bazı defterlerin basıma hazır olmadığına karar verdi. Von Plato 2020-2023 arasında Gödel'in eksiklik ve küme kuramı notlarına dair üç kitap yayımladı; şimdi 16 "Arbeitshefte"nin tamamına odaklanıyor.3 Yani yapay zekâ devreye girdiğinde zemin yıllarca insan emeğiyle döşenmişti.

663 iddia ve Coq rakamları

Von Plato modele her sonuç için "kanıtı var, taslağı var ya da fikri var" diye sordu; liste 663 kalem çıktı.1

Bunların bir kısmı bitmiş kanıt, bir kısmı çizim, bir kısmı sadece fikir; sayı yeni teorem sayısı değil, arşivdeki iddia envanteridir. Josef Urban ile birlikte Coq'ta denetlediklerini anlatıyor: Viyana konuşmasında 400'ü olduğu gibi geçti, 200'ü ifadeyi netleştirince veya varsayım ekleyince geçti, 55'i tutmadı; bazı sayfalarda Gödel kendi eliyle "falsch!" yazmış.2 Coq burada modern biçimsel ifadenin tutarlılığını ölçer; Gödel'in satırıyla birebir örtüşüp örtüşmediği ayrı tartışma.

Rakamlarla
1.009
Guardian'ın verdiği sayfa sayısı; 16 not defteri, 1940'ların başı.The Guardian, 13 Kas 2026
663
Claude'un listelediği kanıt/taslak/fikir iddiası; tekrar eden "teorem" toplamı değil.The Guardian; Papex özet, Kas 2026
1963
Paul Cohen'in seçim aksiyonunun bağımsızlığını zorlama yöntemiyle kanıtladığı yıl; Fields Madalyası 1966.Stanford Encyclopedia of Philosophy
663 iddianin Coq denetim sonuclarini gosteren cubuk grafik
Coq başarısı modern biçimsel ifadeyi kontrol eder; Gödel'in satırıyla birebir örtüşme ayrı soru. Damga: kafa1milyon.com

Seçim aksiyonu: neden dikkatli okumak şart

Seçim aksiyonu, sonsuz küme ailesinden her birinden bir eleman seçmeyi mümkün kılan önerme. Bağımsızlık için iki yarı gerekir: hem tutarlılık hem de aksiyomların aksiyonu çürütemediği bir model. Gödel 1938-1940'ta aksiyonun ve süreklilik hipotezinin tutarlılığını kurdu; Cohen 1963'te ikinci yarıyı zorlama ile tamamladı.4 Von Plato, 1942 defterlerinde Cohen'den farklı bir yolda, neredeyse eksiksiz bir bağımsızlık izi olduğunu iddia ediyor; tek hatalı tanımı iki yıl önceki doğru tanımla değiştirince kanıtın Coq'tan geçtiğini söylüyor.1 Bağlam tip kuramı; Cohen'in ZF dünyasından ayrılıyor.

1966 mektubunda Church'e tip kuramında kısmi bir iz olduğunu yazmış, seçim aksiyonu genişletmesini tamamlamadığını söylemişti.5

Collected Works editörleri defter parçalarını Robert Solovay ve Donald Martin'e göndermiş; Feferman'a göre ikili "zorlamaya benzeyen bir şey" gördü ama tutarlı kanıt çıkaramadı. Von Plato'nun 2026 iddiası bu boşluğa oturuyor; dış hakem henüz yok.

Ne yayınlandı, ne henüz açılmadı

Kasım 2026 itibarıyla von Plato'nun Claude çıktılarının hiçbiri makale, ön baskı, iddia listesi ya da Coq dosyası olarak yayımlanmadı. Guardian Joel David Hamkins'in yeniden kurulumu görmediğini aktarıyor; Hamkins doğrulansa tarihsel olarak çarpıcı olacağını, ama neyin Gödel neyin Claude olduğunun tarihçilere kalacağını söylüyor.1 Viyana'da Akihiro Kanamori'nin metni "son derece keskin" bulduğu anlatıldı; Kanamori zaten von Plato'nun Gödel set kuramı kitabının ortak yazarı, yani dış hakem sayılmaz.2

Model bin sayfalık notlar arasında bağlantı kurmakta hız kattı; okuma, çeviri ve sayfa sayfa kontrol hâlâ insanda. Coq rakamları modern ifadelerin tutarlılığını gösterir, Gödel'e atıf hakkını tek başına vermez.

Alanın beklediği üç dosya net: 663 maddelik liste, seçim aksiyonu metni, denetlenebilir Coq kodu. Onlar açılmadan "Gödel 1942'de ispatladı" cümlesi erken kalır; von Plato Viyana'da 19 Ekim 2026'da konuştu, Guardian 13 Kasım 2026'da yazdı.12

Dipnotlar ve Kaynaklar

  1. Bellos, A. (2026, 13 Kasım). "Ahead of his time: AI helps unlock discoveries hidden in notebooks of man who transformed maths". The Guardian. 1.009 sayfa, 663 iddia, seçim aksiyonu iddiası ve Hamkins yorumu. theguardian.com ↩
  2. Papex (2026, 21 Kasım). "AI and Kurt Gödel's shorthand notebooks: what Claude read, what was checked, what is published". Viyana 19 Ekim 2026 konuşması, Coq tablosu, yayın durumu. papex.org ↩
  3. University of Helsinki, Gödel Research. Gabelsberger okuma süreci, HERITAGE projesi ve arşiv bağlamı. helsinki.fi ↩
  4. Kanamori, A. (2024). "The Axiom of Choice". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Gödel tutarlılık, Cohen bağımsızlık. plato.stanford.edu ↩
  5. Feferman, S. (ed.). Kurt Gödel: Collected Works, Vol. II. Gödel-Church 1966 mektubu ve Solovay/Martin incelemesi; Princeton finding aid. ↩

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; matematiksel kanıt iddiaları için birincil yayınlar esas alınmalıdır.

Kategoriler ve Etiketler
Bilim gödel yapay zekâ mantık matematik tarihi seçim aksiyonu arşiv
Bu yazıyı paylaş
kafa1milyon

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.