Belgrad'ın Efsanevi Figürlerinin Ardındaki Gerçekler

Çek yönetmen Maja Penčič'in 21 dakikalık belgeseli Legenda bez pasoša, yani Pasaportsuz Efsane, ilk gösterimini Ekim 2022'de Çek Cumhuriyeti'ndeki Ji.hlava Uluslararası Belgesel Film Festivali'nde yaptı.¹ Bir yıl sonra Lizbon'daki Doclisboa, filme film okullarından çıkan işlerin yarıştığı Green Years bölümünde mansiyon verdi.² Filmin konusu Zoran adında bir adam. Sırbistan'daki bir apartman bloğunun sakinlerine göre Zoran dünyayı üzerinde tek bir kimlik belgesi olmadan dolaştı, sonra siyaset, savaş ve MDMA yüzünden aklını yitirdi.

Festival kataloğu filmi iki tanıkla özetliyor. Yarı kör bir yaşlı adam olanları kendi gözüyle gördüğünü söylüyor. Bir başkası Zoran'ı yedi yaşından beri tanıdığını, anlatacak hikâyesinin sonu gelmeyeceğini söylüyor.¹

Aynı adam için birbirini tutmayan anlatılar

Penčič bu filmi Prag'daki film okulu FAMU'da belgesel bölümünün üçüncü sınıfındayken çekti. Balkan kökenli bir Çek yönetmen; filmlerini kendi tarifiyle sezgiyle ve dağınık biçimde kuruyor, kadrosunda sık sık en yakınlarına yer veriyor.¹ Kamera Zoran'ı hayatının farklı dönemlerinde tanımış insanları tek tek dolaşıyor. Anlatıcı, bloğun Bosnalı sakinlerinden biri. Araya 1990'lardan kalma video kasetlerde bağıran yüzler giriyor.³

Tanıkların Zoran'a yakıştırdığı sıfatlar uçtan uca savruluyor. Biri ona sıcak ve zeki diyor. Biri utanma duygusunu hiç tanımadığını söylüyor, bir başkası onu her şeyi yıkan bir adam diye anlatıyor. Kimine göre aptal, kimine göre dahi. Film bu çelişkileri çözmeye uğraşmıyor ve Zoran'ın gerçekte kim olduğunu açık bırakarak bitiyor. Ji.hlava kataloğu bir adım ileri gidip Zoran hiç yaşamamış olsa bile blok sakinlerinin onu uydurmak zorunda kalacağını yazıyor.¹

Söylenti zincirinde ayrıntı nereye gidiyor

Bir insan hakkında anlatılanların neden bu kadar dağıldığı, psikolojide 1930'lardan beri deneyle ölçülüyor. Cambridge'li psikolog Frederic Bartlett 1932'de yayımladığı Remembering kitabında katılımcılara Kuzey Amerika yerlilerinden derlenmiş "Hayaletlerin Savaşı" öyküsünü okutup defalarca yeniden yazdırdı. Öykünün yabancı gelen ayrıntıları her anlatımda biraz daha tanıdık hale geldi: kanolar tekneye, fok avı balık tutmaya döndü.⁴

Harvard'dan Gordon Allport ve Leo Postman, İkinci Dünya Savaşı yıllarındaki söylenti çalışmalarından sonra aynı soruyu bir zincirle sınadı. Perdeye bir sahne yansıtılıyordu. Onu gören kişi sahneyi görmemiş birine anlatıyor, o da duyduğunu bir sonrakine aktarıyordu. Kasım 1945'te New York Bilimler Akademisi'nde sundukları sonuca göre 11 deneyin ortalamasında ayrıntıların yaklaşık yüzde 70'i beşinci ya da altıncı anlatıcıda kaybolmuştu. Aktarımlar arasında neredeyse hiç zaman geçmemişti ve en büyük kayıp ilk adımlarda yaşandı.⁵

İkili kaybın üç biçimini ayırdı. Düzleşmede hikâye kısalıyor. Keskinleşmede geriye kalan birkaç ayrıntı büyüyüp hikâyenin merkezine oturuyor. Özümsemede anlatan kişi duyduğunu kendi beklentisine, alışkanlığına ve önyargısına göre yeniden biçimlendiriyor.⁵ Zoran hakkındaki tanıtım metinlerinin hepsinde öne çıkan ayrıntı aynı: kimliksiz yapılan bir dünya turu. Allport ile Postman'ın terimiyle bu, keskinleşmiş bir ayrıntıya benziyor.

Efsane neden bir insanın çevresinde toplanıyor

Allport ve Postman 1947'de yayımladıkları The Psychology of Rumor kitabında efsaneyi katılaşmış söylenti diye tanımladı. Uzun süre bozulup değiştikten sonra kuşaktan kuşağa artık değişmeden geçen bir söylentiden söz ediyorlardı. Kitaba göre bazı efsanelerde tek bir karakter, birbirine yakın pek çok söylentinin toplandığı bir odağa dönüşüyor.⁶

Aynı kitapta "söylentinin temel yasası" diye adlandırılan formül bir çarpım. Dolaşımdaki söylentinin miktarı, konunun dinleyen için ne kadar önemli olduğuyla eldeki kanıtın ne kadar belirsiz olduğunun çarpımına göre değişiyor. Çarpanlardan biri sıfırsa söylenti de doğmuyor.⁶ Zoran iki çarpanı da yüksek tutuyor. Bloktakiler için tanıdık bir yüz olduğundan önemli, üzerinde kimlik bile taşımadığı anlatılan bir adam olduğundan belirsiz.

2006'da St Andrews Üniversitesi'nden Alex Mesoudi ve Andrew Whiten, Liverpool Üniversitesi'nden Robin Dunbar'la birlikte aynı zincir yöntemini başka bir soruya uyguladı. British Journal of Psychology'de yayımlanan deneyde insanlar arasındaki ilişkileri anlatan bilgiler, bireysel davranışı ya da fiziksel çevreyi anlatan eşdeğer bilgilere göre zincir boyunca hem daha doğru hem daha bol aktarıldı. İkinci deneyde sıradan sosyal etkileşimler de yoğun dedikodu kadar iyi taşındı.⁷ Bu sonuca göre bir insanın başkalarıyla yaşadıkları, yaşadığı binanın tarifinden daha sağlam aktarılıyor.

1990'ların Sırbistan'ı hikâyeye ne kattı

Tanıtım metinleri Zoran'ın aklını siyaset ve savaş yüzünden yitirdiğini söylüyor. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi 30 Mayıs 1992'de aldığı 757 sayılı kararla Sırbistan ve Karadağ'dan oluşan Yugoslavya Federal Cumhuriyeti'ne ticaret ambargosu koydu. Karar ülkeye gidip gelen uçuşları, spor karşılaşmalarını, bilim ve kültür alışverişini de kesiyordu.⁸

Ülke aynı yıllarda kayıtlara geçmiş en ağır enflasyonlardan birini yaşadı. Belgrad Üniversitesi'nden Pavle Petrović ve iki meslektaşının hesabına göre enflasyon Şubat 1992'den Ocak 1994'e kadar 24 ay sürdü ve Ocak 1994'te aylık yüzde 313 milyona çıktı. Bu oranın üstünde yalnızca 1945-1946 Macaristan'ı var.⁹

Uçakların kalkamadığı, paranın bir ayda milyonlarca kat değer kaybettiği bir ülkede sınırları belgesiz aşan bir komşu hikâyesi, söylenti formülündeki iki çarpanı birden büyütüyor. Allport ile Postman'ın zincirinde ayrıntıların yaklaşık yüzde 70'i altıncı anlatıcıya varmadan kaybolmuştu. Penčič ise Zoran hikâyelerinin yıllarca anlatıldıktan sonraki halini 2022'de 21 dakika 28 saniyelik bir filme kaydetti.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.