Günlük Yaşamda Rutin Sever Olmanın Psikolojisi

Kudüs İbrani Üniversitesi'nden psikolog Dinah Avni-Babad, 11 ayrı dersin öğrencilerini beş ders boyunca fotoğrafladı. Bu derslerde kimsenin yeri belli değildi, herkes boş bulduğu sıraya oturabiliyordu. Fotoğrafları inceleyen iki hakem yine de 212 öğrencinin yüzde 77'sinin her derste aynı koltuğa ya da en fazla iki koltuk ötesine oturduğunu saptadı.¹

250 kişilik, 22 sıralı bir amfide salonun çoğu boşken aynı sıranın aynı koltuğunu tutan öğrenciler vardı. Çoğu, o yeri ilk gün rastgele seçtiğini yazdı.

Hep aynı rakamı saymak

Avni-Babad aynı makalede bir laboratuvar deneyi de anlattı. Katılımcılara rakam dizileri verildi; her satırda altı çizili rakamın kaç kez geçtiğini saymaları istendi. Bir grupta altı çizili rakam hep 5'ti. Öbür grupta her satırda başka bir rakamın altı çiziliydi, ama sayılacak adet iki grupta satır satır aynıydı. İki görev de eşit derecede kolaydı ve katılımcılar da öyle değerlendirdi.¹

Üç dakikanın sonunda iki grup aynı sayıda cevap verdi, aynı oranda doğru buldu. Hissettikleri ise farklıydı. Hep 5'i sayanlar kendini daha rahat, daha emin ve işin daha çok kontrolünde hissetti. Kontrol duygusu yedi üzerinden 6,14'e karşı 4,90 çıktı.¹ Yani rutin bu deneyde işi kolaylaştırmadı, işi yapanın kendine güvenini artırdı.

Makaledeki öbür çalışmalar sık uçan yolcuları ve şehirde sık gidilen mahallelerle seyrek gidilenleri karşılaştırdı. Hepsinde insanlar tanıdık durumda kendini daha güvende hissettiğini söyledi. Bu sonuçların tamamı insanların kendi beyanına dayanıyor; bir uçağın gerçekten daha güvenli olup olmadığını ölçmüyor.

Düzeni sevmek ve düzen bozulunca huzursuzlanmak

Rutin sevmenin hayatın anlamıyla ilgisini en doğrudan Samantha Heintzelman ile Laura King ölçtü. 2019 tarihli makalelerinin ilk çalışmasında 317 kişiye iki ayrı ölçek verdiler. Biri "Düzenli saatlerle geçen bir hayat bana göre" gibi maddelerle düzen sevgisini, öbürü "Günlük düzenimi beklenmedik bir şey bölünce rahatsız olurum" gibi maddelerle bozulmaya verilen tepkiyi ölçüyordu. İki puan birbiriyle yakından ilişkiliydi, ama hayatın anlamıyla ilişkileri ayrıştı. Düzeni sevenler hayatlarını biraz daha anlamlı buldu; korelasyon 0,26 çıktı. En güçlü bağ "hayatımda olanlar birbirine bağlı, bir anlam taşıyor" türünden tutarlılık maddeleriyleydi. Bozulmaya verilen tepkinin anlamla ilişkisi ise sıfıra yakındı.²

İkinci çalışmada 85 lisans öğrencisinin telefonuna bir hafta boyunca günde altı kez kısa bir anket gitti: şu an ne yapıyorsun, bu her zamanki düzeninin parçası mı, hayatın şu an ne kadar anlamlı geliyor. 2.590 cevapta, öğrenci her zamanki işini yaptığı anlarda anlam puanı biraz daha yüksek çıktı. O anki ruh hali hesaptan çıkarıldığında da sonuç değişmedi. Yazarlar etkinin küçük olduğunu açıkça yazıyor.²

En az rutin diye işaretlenen 152 anın yalnızca 8'i hastalık ya da aksilikti. Geri kalanların çoğu tiyatroya gitmek gibi alışılmışın dışındaki keyifli işlerdi.²

İrade deposu hesabı tutmadı

Wendy Wood'un ekibi 2002'de öğrencilere saat başı öten kol saatleri verdi. Saat her öttüğünde öğrenciler o an ne yaptığını, ne düşündüğünü ve ne hissettiğini yazdı. İkinci çalışmada kayda geçen davranışların yüzde 43'ü neredeyse her gün ve genellikle aynı yerde yapılan işlerdi. Bu işleri yaparken öğrencilerin aklı çoğunlukla başka bir konudaydı. Seyrek yapılan işlerde ise düşünce yapılan işin üstündeydi.³

Rutinlerin neden iyi geldiğine dair en yaygın açıklama başka bir fikre dayanıyordu: kendini zorlamak sınırlı bir iradeyi tüketir, rutin de bu iradeyi korur. Bu fikrin laboratuvar kanıtı 2016'da büyük bir sınavdan geçti. 23 laboratuvar, 2.141 katılımcıyla, önceden kayda geçirilmiş aynı deney düzeniyle irade tükenmesini aradı. Bulunan etki o kadar küçüktü ki sıfırdan ayırt edilemedi.⁴

Bu sonuç rutinin rahatlattığını gösteren ölçümleri çürütmüyor. Avni-Babad'ın rakam sayanları da Wood'un öğrencileri de rahatlığı kendi ağızlarıyla bildirdi. 2016 tekrarı yalnızca bu rahatlığın nedenine dair bir açıklamayı, sınırlı irade deposu modelini zayıflattı.

Uyku saati ve 66 gün

Rutinin bedenle ilişkisine dair en büyük ölçüm uyku saatinden geldi. Birleşik Krallık'ta UK Biobank araştırmasına katılan 60.977 kişi bir hafta boyunca bileğinde hareket ölçer taşıdı. Daniel Windred'in ekibi, uykuya dalma ve uyanma saatlerinin günden güne ne kadar tuttuğunu 0 ile 100 arasında bir uyku düzenliliği puanıyla hesapladı. Ortalama 6,3 yıllık takipte 1.859 katılımcı öldü. Uykusu en düzensiz yüzde 20'lik grupla karşılaştırıldığında öbür gruplarda ölüm riski yüzde 20 ile 48 arasında daha düşüktü. Uyku saatinin tutarlılığı, uyku süresinden daha güçlü bir göstergeydi.⁵

Bu bir gözlem çalışması. Yaş, gelir, sigara ve hareket gibi etkenler hesaba katıldı, ama düzenli uyuyanların başka bir nedenle de daha sağlıklı olma ihtimali tamamen kapanmadı. Katılımcıların yaş ortalaması 63'tü ve hepsi Birleşik Krallık'ta yaşıyordu; oranlar Türkiye'ye birebir taşınamaz.

Yeni bir rutin kurmanın ne kadar sürdüğünü University College London'dan Phillippa Lally'nin ekibi ölçtü. 96 gönüllü öğle yemeğinde bir meyve yemek ya da akşam yemeğinden önce 15 dakika koşmak gibi kendi seçtiği bir davranışı 12 hafta boyunca her gün aynı bağlamda yaptı ve her gün davranışın ne kadar kendiliğinden geldiğini puanladı. Tek bir günü atlamak süreci belirgin biçimde bozmadı.⁶

Veri, eğrisi iyi oturan 39 kişiden geliyor. Davranışın neredeyse kendiliğinden yapılır hale gelmesi ortalama 66 gün sürdü. En hızlı katılımcıda bu süre 18 gündü, en yavaşı için model 254 gün hesapladı.⁶

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.