Antik Roma'da gerçek erkeklik: Cicero cesareti adaletle, gücü öz denetimle ölçtü

MÖ 58 yılının 29 Nisan'ında Marcus Tullius Cicero, İtalya'nın güneydoğu ucundaki Brundisium limanında, bugünkü Brindisi'de, gemiye binmeden önce karısı Terentia'ya ve iki çocuğuna bir mektup yazdı. Beş yıl önce Roma'nın konsülüydü. Şimdi Publius Clodius'un çıkardığı bir yasa yüzünden sürgüne gidiyordu ve 13 gündür, yasanın cezasını göze alıp kapısını açan Marcus Laenius Flaccus'un evinde kalıyordu. Mektup şöyle başlıyor: "Size elimden geldiğinden daha seyrek yazıyorum, çünkü size yazarken ya da mektuplarınızı okurken öyle gözyaşlarına boğuluyorum ki dayanamıyorum." Biraz aşağıda karısına şunu itiraf ediyor: "Seni yüreklendiren ben, kendimi yüreklendiremiyorum."¹

Bir buçuk yüzyılı aşkın süre sonra Plutarkhos, Cicero'nun sürgündeki halini İtalya'ya bakıp duran kederli bir âşığa benzetti ve böyle bir eğitimden geçmiş birinden beklenmeyecek kadar küçüldüğünü yazdı.² Roma'da bir erkeğin yasını nasıl taşıdığı da onun hakkında verilen bir hükümdü.

Virtus kelimesi vir'den geliyor

Latincede erkek "vir" demek. Erdem anlamına gelen "virtus" da bu kökten türedi. Fordham Üniversitesi'nden tarihçi Myles McDonnell, 2006'da yayımlanan kitabında kelimenin erken Latince metinlerde neredeyse yalnızca savaştaki yiğitlik için kullanıldığını gösteriyor. Yunancadaki "arete", yani insanın her alandaki üstünlüğü, Roma'ya girdikçe virtus da genişledi; dürüstlük, ölçülülük ve adalet bu kelimeye taşındı. McDonnell'e göre bu değişim Cicero'nun kuşağında tamamlandı ve iki anlamdan hangisinin geçerli olduğu, cumhuriyetin son yüzyılında açık bir siyasi tartışmaydı.³

Cicero kendi tanımını MÖ 45 yazında, Tusculum'daki evinde yazdığı Tusculanae Disputationes'te verdi: "Virtus adını vir'den aldı. Erkeğe en çok yakışan şey cesarettir ve cesaretin iki büyük görevi vardır: ölümü ve acıyı hiçe saymak." Hemen ardından ekliyor: erdemli, daha doğrusu erkek olmak istiyorsak bu ikisini kullanmalıyız.⁴

Bu satırları yazdığı aylar hayatının en ağır dönemiydi. Kızı Tullia o yılın şubatında ölmüştü. Arkadaşı Servius Sulpicius Rufus mart ayında Atina'dan uzun bir teselli mektubu gönderdi. Asya'dan dönerken gemide gördüğü manzarayı anlatıyordu: arkada Aegina, önde Megara, sağda Pire, solda Korint. Bir zamanlar zengin olan dört kent yıkıntı halindeydi ve Servius bunca kentin cesedi ortada dururken tek bir insanın ölümüne isyan etmenin anlamını sorguluyordu. Mektubun sonuna doğru şunu yazdı: "Cicero olduğunu, başkalarına öğüt vermeye alışık biri olduğunu unutma. Başkalarının hastalığını iyileştirdiğini söyleyip kendine ilaç yazamayan kötü hekimlere benzeme." Cicero nisan ayındaki cevabında, kaybını bu bilge arkadaşının uygun gördüğü biçimde taşıyamamayı ayıp saydığını yazdı.⁵

Adalet yoksa yiğitlik de sayılmaz

Cicero erkeklik ölçüsünü en ayrıntılı biçimde De Officiis'te, Türkçe adıyla Görevler Üzerine'de anlattı. Kitabı MÖ 44 sonbaharında, Caesar'ın 15 Mart'ta öldürülmesinden birkaç ay sonra, Atina'da felsefe okuyan oğlu Marcus'a hitaben yazdı. Tehlike ve zahmet karşısında görünen gönül yüceliği, adaletten yoksunsa ve herkesin iyiliği için değil kendi çıkarı için savaşıyorsa ona göre bir kusurdur. Böyle bir davranışa erdem denemez, Cicero onu insanlığı dışlayan bir vahşet sayıyor. Birkaç satır sonra gönlü en büyük olanın herkesin birincisi, hatta tek başına hâkim olmak isteyeceğini ve tam da bu yüzden adaleti korumakta en çok zorlanacağını yazıyor.⁶ Caesar'ın adını anmıyor. Tarif, birkaç ay önce öldürülen diktatöre birebir uyuyor.

Aynı bölümün sonucu kısa: cesur ve yüce gönüllü sayılması gerekenler haksızlığı savuşturanlardır, haksızlık edenler bu adı hak etmez. Gerçekten büyük olan, birinci görünmektense birinci olmayı tercih eder.

Kitap bedeni de kurala bağlıyor. Duruş, yürüyüş, oturuş, yemekte uzanış, yüz, göz ve el hareketleri uygun olmalı ve iki uçtan kaçınılmalı: kadınsı ya da gevşek olandan, sert ya da köylüce olandan. Cicero tören alaylarında taşınan sedyeler kadar ağır yürümeyi de, nefes nefese kalıp yüzü çarpılacak kadar hızlı yürümeyi de yanlış buluyor; ikisi de kişinin kendine hâkim olmadığını belli ediyor.⁶ Romalı bir senatör sokakta yürürken izleniyordu ve bunu biliyordu.

Rakibine kadınsı demek siyasetin parçasıydı

Aynı sonbaharda Cicero, Caesar'ın sağ kolu Marcus Antonius'a karşı İkinci Philippica'yı yazdı. Antonius'un gençliğini şu cümleyle açıyor: "Erkeklik togasını giydin ve onu hemen bir kadın togasına çevirdin." Roma'da bir oğlan yetişkinliğe geçerken mor şeritli çocukluk togasını çıkarıp düz beyaz toga virilis'i, yani erkek togasını giyerdi. Toga aynı zamanda en yoksul sokak fahişelerinin giysisiydi. Cicero bu çift anlamı kullanarak Antonius'un delikanlıyken bedenini para karşılığı sattığını ima ediyor. Ezeli hasmı Clodius için de yıllar önce "erkekler arasında kadın, kadınlar arasında erkek" demişti.⁷

Hakaretin bedeli ağır oldu. Antonius, Octavianus ve Lepidus MÖ 43'te bir ölüm listesi ilan etti ve Cicero'nun adı da listeye girdi. Plutarkhos'un anlatımına göre askerler onu kıyıdaki villasından sedyeyle denize taşınırken yakaladı. Cicero sedyeyi yere indirtti, katillerinin yüzüne dik dik baktı ve boynunu sedyeden dışarı uzattı. Altmış dördüncü yaşındaydı. Antonius'un emriyle başı ve Philippica'ları yazan elleri kesildi, Roma'da forumdaki kürsünün üstüne kondu.²

Kırılgan erkeklik bugün laboratuvarda ölçülüyor

Cicero'nun metinlerinde erkeklik her gün yeniden sınanıyor: yürüyüşte, yasta, kürsüde. Sosyal psikologlar bugün aynı fikri anketle ve deneyle ölçüyor. Güney Florida Üniversitesi'nden Joseph Vandello ile Jennifer Bosson 2008'de buna "kırılgan erkeklik" (precarious manhood) adını verdi. Beş çalışmalık makalelerine göre insanlar erkekliği zor kazanılan, kolay kaybedilen ve başkalarının önünde tekrar tekrar kanıtlanması gereken bir statü olarak görüyor; kadınlığı ise büyük ölçüde bedene bağlı, kendiliğinden gelen bir durum sayıyor.⁸

Ekibin 2009'daki deneyinde 31 erkek öğrenci, kayda alındıklarını ve videonun 10 ila 20 öğrenciye izletileceğini sandı. Kurayla seçilen yarısı beş dakika boyunca bir halatı, öteki yarısı peruklu bir kadın mankenin saçını ördü. Sonra kum torbasındaki basınç sensörüne üç yumruk attılar. Saç örenlerin ortalama darbesi 38,29, halat örenlerinki 33,85 birim çıktı. Üçüncü deneyde 60 erkek saç ördükten sonra ya yumruk attı ya da sensör "bozulduğu" için atamadı. Atamayanlar, eksik harfli kelimeleri "stres", "utanç", "zayıf" gibi kaygı yüklü biçimde daha sık tamamladı. Ekipte Sabancı Üniversitesi'nden Arzu Wasti de vardı.⁹ Örneklemler küçük ve üçüncü deneydeki fark istatistik eşiğinin tam sınırında kaldı.

2021'de aynı ekip, onlarca ülkeden araştırmacıyla birlikte, dört maddelik bir ölçeği 62 ülkede 33.417 üniversite öğrencisine uyguladı. "Bir erkeğin erkeklik statüsünü kaybetmesi oldukça kolaydır" ve "Bazı oğlanlar kaç yaşına gelirlerse gelsinler erkek olamaz" gibi cümlelere katılım 1 ile 7 arasında puanlandı. Cinsiyet eşitliği ve insani gelişme düzeyi yüksek ülkelerde bu inanç daha zayıf çıktı.¹⁰

Türkiye'den 1.495 öğrenci katıldı. Ortalamaları 3,61 ile Almanya'nın 3,41'ine yakın, Kosova'nın 5,21'inden epey aşağıda kaldı. Türkiye'de erkekler bu cümlelere kadınlardan biraz daha fazla katıldı: 3,77'ye karşı 3,54. Asıl çeşitlilik ülke içindeydi. Puan farklarının yüzde 89'u aynı ülkede yaşayan kişiler arasından geliyordu.

Makalenin yazarları puanların zaman içinde nasıl değiştiğinin henüz izlenmediğini ve bunun bir sonraki adım olduğunu yazıyor. Türkiye için elde şimdilik 2021'de yayımlanan, 1.495 öğrenciden toplanmış tek bir ölçüm var.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.