Gerçek Gittiği Uçak Kaçırma Olayını Kamera Şakası Zannettiler

3 Şubat 1969. Eastern Airlines'ın Newark'tan Miami'ye giden 7 numaralı uçuşu, rotasını yarıda kesti. Kaptan sakin bir sesle duyurdu: Havana'ya gidiyoruz. Kabinde bıçak vardı; bir yolcu hostesin boğazına tutuyordu. Aynı kabinde, milyonlarca Amerikalının televizyondan tanıdığı bir yüz oturuyordu: Candid Camera'nın yaratıcısı ve sunucusu Allen Funt. O duyuruyla birlikte en az dört yolcu Funt'a yürüdü. Kesinlerdi: bu bir kamera şakasıydı.¹

Funt ertesi gün Associated Press'e yazdığı metinde o anı tek cümlede kesti: "Dünyadaki her şeyden başka bir şeydi bu." Küçük yapılı bir adam, hostese 25 santimetrelik bıçak dayamıştı ve gülümsemiyordu.¹ Bu yazı, o uçuşun efsaneleşmiş versiyonunu değil; beyinlerin tehdidi tanıdık bir televizyon kalıbına nasıl oturttuğunu anlatıyor.

Kabinde ne oldu?

Uçuş Newark'tan kalktı. Hedef Miami'ydi. Funt yanında eşi Marilyn ve en küçük iki çocuğuyla geliyordu; bir de gizli kamera ekibi. Amaç iş ile tatili birleştirmekti: Candid Camera tarzı uzun metraj filmleri için Florida çekimleri. Kabinde iki Kübalı adam uçağı ele geçirdi ve Havana istedi. Dönemin Boeing 727'leri bu rotada sıradandı; kaçırma da o yıllarda o kadar sıradandı ki kaptanın duyurusu, bir felaket filmi repliği gibi değil, idari bir sapma gibi duyulabiliyordu.²

Funt'un kendi hesabına göre yolcular bıçağı gördü, ama kabin "biraz gecikmeye kızgın, soğukkanlı" kaldı. "Tehlikeye bu kadar yaklaşıp hissetmemek tuhaf," diye yazdı. Havana'da yaklaşık on bir saat tutulduklarını, yiyecek ve rehberlik verildiğini, telefon ve telgrafın ise kapalı tutulduğunu anlattı. Hesap kabaca beş bin dolara çıktıktan sonra uçak bulundu; yolcular Havanna havalimanından otobüsle Varadero'ya taşındı, oradan Miami'ye döndüler.¹

Beyin neden şaka dedi?

Burada işe yarayan mekanizma, psikolojinin şema dediği şey: zihin, belirsiz bir sahneyi en hazır kalıba oturtur. 1960'ların Amerika'sında Candid Camera o kalıplardan biriydi. İnsanlar sokakta, restoranda, asansörde "gizli kamera" ihtimalini bilirdi; Funt'un yüzü o ihtimalin canlı damgasıydı. Kaptan Havana deyince tanıdık yüz ile saçma rota aynı karede birleşti ve zihin en kolay sonuca gitti: bu bir çekim. O çerçeve bir kez kurulunca bıçak bile sahne aksesuarı gibi görünüyordu.

İkinci katman, dönemin istatistiği. Snopes'un aktardığı gibi, yalnızca 1969'da ABD çıkışlı uçuşlarda Küba'ya yönelen yaklaşık otuz kaçırma girişimi yaşandı. Yani yolcuların zihninde "yine Havana" cümlesi, bilinmeyen bir felaketten çok, o yılın tekrar eden haber başlığıydı.³ Aşina olmak korkuyu tamamen silmiyor ama tehdidi bilindik bir rafa koyuyor; "yine Havana" diye düşünen yolcunun nabzı, hayatında ilk kez kaçırma duyan yolcununki gibi fırlamıyor. Funt'un "kötü bir filme benziyordu, kimse rolüne uymuyordu" cümlesi tam buraya oturur: kaçıranlar takım elbiseliydi, kaptan aşırı sakindi, sahne inandırıcı değildi.¹

Dört yolcu, "herkes" oldu

Funt'un 4 Şubat 1969 tarihli yazısı net: onu tanıyan "en az dört kişi" olayın Candid Camera olduğunu sandı. Aynı uçaktaki on bir yaşındaki bir yolcu, yıllar sonra Snopes'a yazdığı tanıklıkta benzer bir çerçeve çizdi: bazı yolcular Funt'u tanıyıp şaka yaptı; Funt "ben de sizin kadar gerginim" demiş gibi hatırlanıyordu. Koridorda dans, hosteslerin şampanya açması, kaçıranlara ayakta alkış gibi sahneler bu erken kayıtlarda yok.³

Yine de hikâye yıllar içinde büyüdü. "Herkes şaka sandı", "koridorda parti başladı", "kaçıranlar alkışlandı" diyen anlatımlar dolaşmaya başladı. Funt'un kızı Juliet iki yaşındayken o uçaktaydı; büyüyünce anlattığı sahne, babasının ertesi gün gazeteye yazdığından hem daha kalabalık hem daha neşeliydi. Kimse yalan söylemiyor aslında. Bir olay her anlatılışında biraz cilalanıyor; dört kişi önce "bazı yolcular" oluyor, birkaç anlatım sonra "herkes"e dönüşüyor. Bellek araştırmaları bu kaymayı iyi tanıyor.

Tehdidi yanlış etiketlemek

Bu uçuş, insanların aptallığına örnek olduğu için hatırlanmıyor. Zihin, belirsiz bir sahneyi elindeki en hazır senaryoyla okuyor ve o gün kabindeki senaryo çok güçlüydü: gizli kamera furyasının ortasında, ülkenin en ünlü şakacısıyla aynı uçakta, akla yatmayan bir rota duyurusu. Senaryo bir kez oturunca gerçek bıçak bile dekor muamelesi gördü. Funt'u çaresiz bırakan da buydu; yüzünü tanıyan, tehlikeyi değil şakayı görüyordu.

Gizli kamera şovları bugün başka platformlarda sürüyor, uçak kaçırma haberleri de 1969'daki sıklığında değil. Beynin kestirmesi ise aynı yerde duruyor: tanıdık bir yüz ve saçma bir sahne yan yana gelince akla önce "bu gerçek olamaz" geliyor. 3 Şubat 1969'da bu düşünceye kapılan dört yolcu, bıçağa rağmen gülümseyerek Funt'a yürüdü. Uçak Havana'ya indi, yolcular on bir saat sonra Varadero üzerinden Florida'ya döndü ve Funt ertesi gün gazeteye en çok şunu yazdı: bıçağa iki adım mesafede oturup korku hissetmemek, ona yaşadığı her şeyden tuhaf gelmişti.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.