Türkiye bu hafta neden aynı kitabı okuyor: Taş Kağıt Makas

Bu hafta bir kitapçıya girip "en çok ne satıyor" diye sorsan, cevap büyük ihtimalle tek kelimeyle gelecek. Kitapyurdu'nun haftalık çok satanlar listesinde birinci sırada Taş Kağıt Makas var; D&R'ın çok satanlarında da ilk ikide. Daha tuhafı şu: aynı yazarın bir başka romanı, Kocamın Karısı, iki listede de hemen yanı başında duruyor. Türkiye'de raflar şu an İngiliz yazar Alice Feeney'nin. Peki 2021'de yazılmış, Türkçeye 2023'te çevrilmiş bir psikolojik gerilim, 2026 yazında neden yeniden zirveye çıktı?

Ters köşenin kraliçesi

Alice Feeney romana geçmeden önce on beş yılı aşkın süre BBC'de gazetecilik ve yapımcılık yaptı. İlk romanı 2017'de çıktı ve daha o kitapta okurla kuracağı ilişkinin sözleşmesini yazdı: bana güvenme. Feeney'nin bütün kitapları aynı oyun üzerine kurulu; sana bir hikâye anlatır, sen hikâyeye yerleştiğin anda zemini çeker. Amerikan eleştiri dergisi Kirkus, Taş Kağıt Makas incelemesine okurlarının artık ilk sayfadan itibaren "beni nasıl kandırıyor?" diye sorduğunu yazarak başlamıştı.¹

Taş Kağıt Makas bu oyunun en bilinen örneği. Kurgusu kısaca şöyle, ve merak etme, buradan sonrası kitabın arka kapağında da yazan kadarı: on yıllık evlilikleri tükenmek üzere olan bir çift, kazandıkları bir çekilişle hafta sonu tatiline çıkar. Adres, İskoçya'nın dağlarında şapelden bozma, ücra bir ev. Kar bastırır, elektrik gidip gelir ve okur yavaş yavaş anlar ki o çekiliş pek de tesadüf değildir. Hikâye karı, koca ve gizemli bir üçüncü sesin ağzından dönüşümlü anlatılır; araya da kadının her evlilik yıldönümünde yazıp kocasına hiç göstermediği mektuplar girer. Kitabın adı da buradan: çift, karar veremediği her konuyu taş kağıt makas oynayarak çözmektedir. Her konuyu.

YAZAR · ALICE FEENEY

1978 doğumlu İngiliz yazar. Yirmi bir yaşında BBC'ye girdi, on beş yıl muhabirlik ve yapımcılık yaptı; ilk romanını işe giderken trende yazdı. Bugün sekiz romanı kırk dile çevrilmiş, New York Times ve Sunday Times çok satanlar listelerinde milyonlarca kopyaya ulaşmış durumda. Devon kırsalında yaşıyor ve her kitabında aynı sözü tutuyor: anlatıcıya güvenme.

Karısının yüzünü tanımayan adam

Romanın en akılda kalıcı detayı, kocanın yüz körlüğü: adam kendi karısının yüzünü bile tanıyamaz. Kulağa kurgu kolaylığı gibi geliyor ama prosopagnozi denen bu durum gerçek. Yüz tanıma, beynin şakak lobundaki özelleşmiş bir bölgede yürütülen ayrı bir iştir; o devre doğuştan zayıf olduğunda ya da hasar gördüğünde insan gözleri, burnu, ağzı tek tek görür ama bütünü bir kimliğe bağlayamaz. Almanya'da yapılan bir yaygınlık çalışması, doğuştan yüz körlüğünün her 40 kişiden birinde, yani nüfusun yaklaşık yüzde 2,5'inde bulunduğunu ortaya koydu.² Ünlü nörolog Oliver Sacks da, Brad Pitt de bu durumla yaşadığını anlatmıştı. Feeney'nin zekice tarafı şu: yüz körlüğünü süs olarak değil, romanın güven sorusunun motoru olarak kullanıyor. Karşındakinin yüzünü tanıyamıyorsan, kim olduğunu neye dayanarak biliyorsun?

Okuru ne yapıyor?

Bu kitabı okuyanların anlattıklarını yan yana koyunca ortak bir ritim beliriyor. Neredeyse herkes ilk sayfalarda aynı tereddüde düşüyor: giriş ağır, sahne yavaş kuruluyor. Ama aynı okurlar birkaç bölüm sonra "elimden bırakamadım, gece yarısı bitirdim" noktasına geliyor. Özellikle bir sahne tekrar tekrar anılıyor: karlı gecede pencereden içeri bakan bir yüz. Kitabı gece okuyanlar o sayfada kalp atışlarının hızlandığını itiraf ediyor. Ortalara doğru gelen bir kırılmaysa en sık paylaşılan tepki; okur bir anda durup "nasıl ya" diyor, çünkü Feeney tam da güvendiğin zemini ayağının altından çekiyor.

Madalyonun bir de öbür yüzü var. "Yorumlardan beklentim çok yükselmişti, karşılamadı" diyenler az değil; finaldeki bazı kararları fazla kolaya kaçmış, birkaç karakterin gerekçesini zayıf bulanlar da. Bu çatlak yurt dışı eleştirisinde de aynen görülüyor: Publishers Weekly kurguyu ustalıklı bulurken, ters köşelerin bir kısım okurda "tatmin olmaktan çok kandırılmış" hissi bırakabileceğini yazmıştı.³ İşte kitabın türüyle ilgili en dürüst uyarı burada. Taş Kağıt Makas bir edebiyat şöleni değil; kısa bölümlerle, karı-koca ve bir üçüncü sesin dönüşümlü ağzından, araya giren yıldönümü mektuplarıyla ilerleyen, bir oturuşta biten bir kurgu makinesi. Dikkat süresinin kısaldığı bir çağda bu kadar iyi çalışmasının sebebi de bu. Sanatatak'taki değerlendirmenin vurguladığı gibi Feeney ters köşeyi yalnızca şaşırtmak için değil, karakterin psikolojisini derinleştirmek için kullanıyor;⁴ kitabı türdeşlerinden ayıran da bu. Yine de çözülen bulmaca ikinci okumayı pek kaldırmıyor: sürprizi bilerek gelirsen zanaatin tadını çıkarırsın, büyük edebiyat bekleyerek gelirsen kapıda hayal kırıklığı bulursun.

Bu kitabın asıl sorusu "katil kim" değil; "yıllardır yanında uyuduğun insanı gerçekten tanıyor musun?" Taş Kağıt Makas üzerine

Netflix işin neresinde?

Bu satış patlamasının fitilini büyük ihtimalle bir dizi ateşledi. Feeney'nin bir başka romanından uyarlanan His & Hers, Ocak 2026'da Netflix'te yayınlandı; Tessa Thompson ile Jon Bernthal'ın oynadığı, Jessica Chastain'in şirketinin ürettiği dizi 80 ülkede bir numaraya çıktı ve o ay dünyanın en çok izlenen dizisi oldu.⁵ Diziden yazara gelen milyonlarca yeni okur, rafta yazarın en bilinen kitabını buldu: Taş Kağıt Makas. Türkçedeki 18. baskı dalgası da bu küresel rüzgârın kıyımıza vuran hali.

Taş Kağıt Makas'ın kendi uyarlaması da yolda sayılır: kitap daha raflara çıkmadan beş ay önce, Nisan 2021'de Netflix altı bölümlük bir dizi duyurmuştu. Projeyi üstlenen isim küçümsenecek biri değil: The Crown'un yapımcısı Suzanne Mackie, kendi şirketi Orchid Pictures'ın ilk işlerinden biri olarak bu romanı seçti ve çekimlerin İskoçya'da yapılacağını açıkladı.⁶ Aradan geçen sürede proje sessizliğe gömüldü; şu an yayın tarihi yok. Yani kitabı şimdi okuyanlar, dizi geldiğinde "ben sonu biliyorum" diyebilecek grupta.

Yazarın rafı · Türkçedeki diğer kitapları

Dünya raflarından

Haftanın Türkiye listelerinde dünyadan iki dalga daha okunuyor. İlki Japonya'dan: kimliğini gizleyen, yüzünü hiç göstermeyen yazar Uketsu'nun "tuhaf" serisi (Tuhaf Ev, Tuhaf Binalar, Tuhaf Resimler) D&R çok satanlarında üç kitapla birden yer alıyor. El çizimi krokiler üzerinden ilerleyen bu mimari korku-bulmaca türü, Japonya'da milyonlar sattıktan sonra geçen yıl İngilizceye, ardından Türkçeye geçti ve tuttu. İkinci dalga daha tanıdık: Gece Yarısı Kütüphanesi ile dünya çapında fenomene dönüşen Matt Haig'in yeni romanı Gece Yarısı Treni, Türkçe çevirisiyle D&R listesinin bir numarası. Yani bu haftanın fotoğrafı net: Türk okuru artık dünya vitriniyle neredeyse eş zamanlı okuyor.

Taş Kağıt Makas'a dönersek: kar fırtınasında ıssız bir şapel, birbirine yalan söyleyen bir çift ve kimin ne olduğunu son sayfaya kadar bilemediğin bir anlatı istiyorsan, bu hafta elinde Türkiye'nin en çok okunan cevabı var. Yalnız oyunun kuralını baştan bil: bu kitapta kağıt taşı her zaman sarmaz. Yazar, kuralları da oyunun ortasında değiştirir.