1972'de Gizlice Kurtarılan İngiliz Denizaltısı

İngiliz Avam Kamarası'nda 7 Temmuz 1931'de okunan bir rapor, Sarı Deniz'in dibinde geçen kısa bir konuşmayı aktarıyor. Su basmakta olan bir torpido bölmesinde genç bir gemici, kaçış cihazının oksijen tüpünden artık ses gelmediğini söylemiş. Astsubay Patrick Willis kendi cihazını denemiş, onunkinin de boşaldığını görmüş ve adama şöyle demiş: "Dert etme, benimkinden de hiç ses gelmiyor, içinde bolca var."¹

Bölme, Kraliyet Donanması'nın iki yıllık denizaltısı HMS Poseidon'a aitti. Willis'in bu yalanı içerideki sakinliği korudu ve birkaç saat sonra bölmedeki sekiz kişiden beşi sağ olarak yüzeydeydi. Arka bölmelerdeki 18 denizci ise gövdeyle birlikte dipte kaldı. Kırk bir yıl sonra o gövdeyi Çin kaldırdı. İngiltere bunu 2009'da gazetelerden öğrendi.

Weihai açığında bir öğle vakti

Poseidon 1929'da İngiltere'nin kuzeybatısındaki Barrow-in-Furness'te, Vickers tersanesinin kızağından suya indi. Parthian sınıfı, 79 metre boyunda bir okyanus denizaltısıydı. Donanma onu Çin istasyonuna verdi. Yaz tatbikatlarının üssü, Shandong yarımadasının ucundaki Weihai'ydi. İngiltere burayı 1898'de kiralamış, 1930'da Çin'e iade etmişti ama donanma limanın ağzındaki Liugong Adası'nı kullanmayı sürdürüyordu.²

9 Haziran 1931 öğle saatlerinde Poseidon, hedef gemisi olarak kullanılan eski mayın tarayıcı Marazion'la birlikte üssün kuzeyinde torpido tatbikatı yapıyordu. Görüş açıktı. Buna rağmen 1.750 tonluk Çin yük vapuru Yuta denizaltının sancak tarafına bindirdi ve gövde birkaç dakikada battı. Güvertede ve açık kapakların yakınında bulunan 30'u aşkın denizci kendini suya attı. Ateşçi Albert Winter da onlardandı; yüzerken yuttuğu yakıt yüzünden kurtarıldıktan sonra öldü. Komutan Bernard Galpin daha sonra divanıharpte yargılandı.²

Torpido bölmesinde üç saat

Baştaki torpido bölmesinde altı denizci ve gemide yardımcı olarak çalışan iki Çinli genç kalmıştı: Ah Hai ve Ho Shung.² Kapak, 40 metrelik suyun basıncıyla kilitlenmişti. Willis bölmeyi bilerek suyla doldurmaya karar verdi, çünkü içerideki basınç dışarıdakine yaklaşınca kapak açılabilecekti. Kapağın altına adamların üstüne basacağı bir tel halat gerdi, herkese bir vana verdi. Su yükselirken gemici Vincent Nagle, Çinli gençlerden birine kaçış cihazını nasıl takacağını gösterdi. Avam Kamarası'nda okunan rapor, gencin hayatını büyük ölçüde buna borçlu olduğunu yazıyor.¹

İki saat on dakika sonra su dizlere gelmişti. Kapak zorlukla aralandı, Arthur Lovock ile Edmund Holt basınçla yukarı fırladı ve kapak yeniden kapandı. Lovock yüzeye baygın çıktı, orada öldü. Holt onu teknelere kadar taşıdı. İçeridekiler bir saat daha bekledi. Su boyunlarına geldiğinde kapak bu kez açık kaldı: Willis, Reginald Clarke, Nagle ve Çinli gençlerden biri yüzeye çıktı.¹ George Hews ile öteki genç yüzeye ulaşamadı. Kraliyet Donanması o gün 21 denizcisini kaybetti.

Willis'e altın Albert Madalyası verildi, Nagle ile Holt da liyakat madalyası aldı.³ Kızı Julia, batıştan bir ay kadar önce İngiltere'de doğmuştu. Aynı yıl çekilen Men Like These filmi kaçışı sinemaya taşıdı; Willis'i oynayan Sydney Seaward göğsünde üretici firmanın verdiği gerçek bir Davis cihazı taşıyordu.²

Kaçış, donanmanın kuralını da değiştirdi. O güne kadar batık denizaltıdaki mürettebata yardımı beklemesi öğretiliyordu. 12 Mart 1934'te Amirallik'in sivil başı Bolton Eyres-Monsell, Avam Kamarası'nda batık bir denizaltıyı insanlar hayattayken kaldırmanın mümkün olmadığını ve donanmanın bundan sonra yalnızca Davis cihazına güveneceğini açıkladı. Kurtarma umuduyla saatlerce bekleyen adamın sonunda cihazı kullanacak gücü bulamayabileceğini de ekledi. Gosport'ta bir eğitim tankı vardı, Hong Kong'da ikincisi yapılıyordu, üçüncüsü Malta'ya kurulacaktı.⁴

Kırk bir yıl sonra dipten kalkan gövde

İngiltere gövdeyi kaldırmayı düşündü, sonra vazgeçti. Donanma dalgıçları gövdeden pirinç bir korkuluk parçası kesip Galpin'in eşi Helen'e verdi.² Poseidon Liugong Adası'nın 19,8 deniz mili kuzeyinde, 39,6 metre derinlikte yatmaya devam etti.

1972'de işi Şanghay deniz kurtarma bürosu üstlendi. Şanghay'ın resmî kurtarma kroniği denizaltının yerini, boyutlarını ve dipteki duruşunu kaydediyor. Bu kaydı 2009'da aktaran Çin basını, çalışmanın Mayıs 1972'de başladığını, gövdenin içine basınçlı hava verilen dubalarla dipten koparıldığını yazdı.⁵ Gövde hurdaya ayrıldı. Londra'ya haber verilmedi.⁶

Olayı ilk anlatan metin, 2002'de Çin'in popüler denizcilik dergisi Xiandai Jianchuan'da (Modern Ships) çıkan bir hatıratti.⁷ Pekin'de dalış şirketi işleten Amerikalı gazeteci Steven Schwankert, Weihai açığındaki batıkları araştırırken bir Google aramasıyla bu yazının izine düştü ve metni Hong Kong'daki bir kütüphanede okudu.²

Haber Haziran 2009'da İngiliz basınına düştü. 24 Haziran'da Dışişleri Bakanlığı parlamentoya tek cümlelik bir yanıt verdi: denizaltının 1972'de kaldırıldığına dair haberlerden haberdarlardı, Çin'den açıklama istemişlerdi.⁸ Pekin kaldırmayı doğruladı ama gövdede kemik, künye, saat ya da yüzük bulunmadığını söyledi. O çalkantılı dönemde kayıtların düzgün tutulmadığını, Şanghay kurtarma bürosunun sitesindekinden fazla bilgileri olmadığını ekledi.⁶

Neden kaldırıldı, kemikler nerede?

Çin işin nedenini hiç açıklamadı. Schwankert'in üç tahmini var: gövdenin balıkçı ağlarına takılması, Kültür Devrimi yıllarında hurda metale duyulan ihtiyaç ve donanmanın yeni kurulan sualtı birliklerine tatbikat. Üçüncüsünü şöyle anlatıyor: "1972'de Çin'in nükleer denizaltı programı yeni başlıyordu. Böyle bir programın varsa ilk merak ettiğin, o tekneyi kaybedersen geri çıkarıp çıkaramayacağındır."⁹

Aileler Pekin'in yanıtına inanmadı. Şubat 2011'de denizcilerin torunları Başbakan David Cameron'a mektup yazıp Çin'den yeni bir araştırma istemesini talep etti. Dedesi gemici Frederick Tolliday Poseidon'da boğulan Penny Lewis, eşyaların ve insanların tam olarak nereye gittiğini bilmek istediğini söyledi. Savunma Bakanlığı, Çin'in gövdede kalıntı bulunmadığını zaten bildirdiğini hatırlattı.¹⁰

İki yıl sonra ikinci bir kayıp ortaya çıktı. Liugong Adası'ndaki eski İngiliz mezarlığının taşları yerlerinden sökülmüş, kırılmış, yeni duvarlarda kullanılmıştı. Lovock ile Winter oraya gömülmüştü. Mezarlık bugün bir Çin donanma tesisinin içinde, otlar altında kalıyor.¹¹ Schwankert'in adada bulduğu sağlam taşlar arasında Poseidon denizcilerine ait olan çıkmadı.²

Haziran 2013'te Telegraph'a konuşan aileler, Pekin'e yapılan başvuruların hâlâ sonuçsuz kaldığını söylüyordu. Poseidon'dan elde kalan bilinen birkaç parçadan biri, dalgıçların kestiği o pirinç korkuluk. Galpin'in oğlu onu Gosport'taki Kraliyet Donanması Denizaltı Müzesi'ne bağışladı.²

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.