Kasım 1857'nin ortasında, New Jersey'deki Jersey City'de Simeon S. Post'un evinde karanlık bir seans yapıldı. Medyum Leah Brown kalabalık odadan birkaç kişiyle yandaki banyoya geçti. Kendi anlatımına göre orada ışıklar neredeyse alev alacak kadar parladı ve elleri yanmaya başladı. Musluğu açıp ellerini soğuk suya tuttu, sonra ev sahibesiyle avluya çıktı ve ellerini yağmurdan yeni ıslanmış toprağa gömdü.1
Ertesi akşam Bayan Post, Leah'nın ellerini bastırdığı yerde ışık gördü. Topraktan ince bir duman yükseliyordu. Kazınca birkaç katı fosfor tanesi çıktı.1
- Leah Brown topraktan çıkan fosforu inkâr etti mi, yoksa başka bir açıklama mı buldu?
- Hileye karşı önlem aldığını yazan ünlü bir kimyager seans odasını neyle aydınlattı?
- 1878'de Amsterdam'da bir şişenin boynu neden posta pullarıyla sarılmıştı?
- Seans ışığıyla kibrit fabrikalarındaki çene hastalığı aynı maddeden nasıl çıktı?
Willets'ın mektubu
Leah Brown, 1848'de New York eyaletindeki Hydesville köyünde başlayan ruh tıklamalarıyla ünlenen Fox kardeşlerin en büyüğüydü. Jersey City'deki çevre ona yıllardır güveniyordu. Yine de 24 Kasım 1857'de çevrenin üyelerinden George Willets ona bir mektup yazdı. Post'un hiçbir şeyden kuşkulanmadığını, ama ışıkların tam onun ellerinin değdiği yerde çıkmasına bir açıklama bulamadığını anlatıyor ve soruyordu: Bunu çevreyi ikna edecek biçimde açıklayabilir misin?1
Leah fosforu inkâr etmedi. 1885'te Ann Leah Underhill adıyla yayımladığı anı kitabında olaya ayrı bir bölüm ayırdı ve bölümün girişine katı, taneli fosforun ruhlar tarafından üretildiğini yazdı. Kitabın editörü de bir dipnotta ruhların fosforu havadan ya da oturanların beyninden çekiyor olabileceğini ileri sürdü.1
Leah'nın yanındakiler bunu kanıtlamak için yeni seanslar düzenledi. Sonradan Leah'yla evlenecek olan Daniel Underhill'in tanıklığına göre bir akşam Henry Sheldon, Brooklyn Heights'tan aldığı toprağı bir puro kutusunda getirdi. Oda karartıldı, Leah parmaklarını toprağa daldırdı ve parmakları bütün masanın göreceği kadar parladı. Işık yakılınca Dr. A. D. Wilson çakısıyla kutudan taneli fosfor çıkardı. Tanelerin bir kısmı henüz katılaşmamıştı ve masaya dağıldı; Wilson onları toplarken parmaklarını fena yaktı. Ağustos 1858'de Post'un evindeki seansta kadınlar Leah'yı ayrı bir odada tamamen soydu ve ona kendi giysilerini giydirdi. Mühürlü toprak kutusu önüne kondu, ışık söndürüldü ve on beş dakika sonra kutudan iri fosfor taneleri çıktı.1
Anlatılan aramalar giysilere bakıyordu. Işık söndükten sonra masada olanları kimse görmedi. İnsan vücudu fosforu kemikte ve hücrelerde fosfat bileşikleri olarak taşır; havaya değince ışık saçan saf beyaz fosfor üreten bir doku bilinmiyor.
Işık oksijenden geliyor
Beyaz fosforu 1669'da Hamburg'da simyacı Hennig Brand, kovalarca idrarı kaynatıp süzerek elde etti. Adı Yunancada ışık taşıyan anlamına geliyor. Robert Boyle 1680'de bu parıltının kaptaki hava tükendikçe zayıfladığını gördü.2
Katı fosfordan sürekli biraz buhar yükselir. Bu buhar havadaki oksijenle yavaş yavaş tepkimeye girer ve tepkimede oluşan fosfor oksit molekülleri fazla enerjilerini görünür ışık olarak bırakır. Kimyacılar buna kemilüminesans, yani kimyasal tepkimeden doğan ışık diyor. Işığı saçan moleküllerin HPO, P2O2 ve PO2 olduğu 1974'ten sonra yapılan tayf ölçümleriyle anlaşıldı.2 Tepkime ısı da verir. Fosfor ufalanmışsa ya da hava ılıksa kendiliğinden tutuşabilir, deriye değdiğinde derin yanık açar.
Bu ışık 20. yüzyılda kimya tarihine de girdi. 1926'da Leningrad'da Yuliy Khariton ve Zinaida Valta, fosfor buharının belirli bir oksijen basıncının altında hiç parlamadığını ölçtü. Nikolay Semyonov bu eşikten yola çıkıp dallanan zincir tepkimeleri kuramını kurdu ve 1956 Nobel Kimya Ödülü'nü Cyril Hinshelwood'la paylaştı.3
Crookes'un fosfor lambası
William Crookes, 1861'de talyum elementini bulan, Londra'daki Royal Society'nin üyesi bir kimyagerdi. 1874'te seanslardaki ışıkları anlatırken fosforlu yağa ve benzeri hilelere karşı gereken önlemleri aldığını yazdı. Aynı raporda hindi yumurtası büyüklüğünde, kendinden ışıklı bir cismin on dakikadan uzun süre odada süzüldüğünü gördüğünü anlattı.4
Aynı yıl yayımlanan bir mektubunda kendi lambasını da tarif etti: 6 ya da 8 onsluk, yani 170 ile 230 mililitre arası bir şişe, içinde biraz fosforlu yağ, ağzı sıkıca tıpalı. 12 Mart 1874'te medyum Florence Cook'un evindeki seansta, beyazlar giymiş Katie King adlı figür bu lambayı Crookes'tan istedi ve onun ışığında kendini gösterdi. Bir başka akşam Hackney'de Crookes karanlık odaya girdi, diz çöktü, lambanın içine hava verdi ve o ışıkta hem yerde kıpırtısız yatan Cook'u hem arkasında duran Katie'yi gördüğünü yazdı.4
Lambaya hava vermek ışığı açmanın yoluydu: tıpa kapalıyken şişedeki oksijen biter, parıltı söner; içeri hava girince yeniden yanar. Crookes o yılın şubatında yazdığı mektupta Cook'un tamamen dürüst olduğuna inandığını söylemişti.
- 1669
- Hennig Brand'in Hamburg'da beyaz fosforu idrardan elde ettiği yıl.Serrano-Ruiz ve ark., European Journal of Inorganic Chemistry, 2014
- 24 Kasım 1857
- George Willets'ın, fosforun neden Leah Brown'ın ellerinin değdiği yerde çıktığını soran mektubunun tarihi.Underhill, The Missing Link in Modern Spiritualism, 1885
- 6-8 ons
- Crookes'un seanslarda kullandığı, içinde fosforlu yağ bulunan lamba şişesinin hacmi; yaklaşık 170-230 mililitre.Crookes, Researches in the Phenomena of Spiritualism, 1874
- 1906
- Beyaz fosforlu kibritin üretimini, ithalatını ve satışını yasaklayan Bern sözleşmesinin imzalandığı yıl.Bern Uluslararası Sözleşmesi, 26 Eylül 1906
Amsterdam'daki şişe
10 Eylül 1878'de Amsterdam'da bir evde İngiliz medyumlar Charles Williams ve A. Rita bir kabin seansı verdi. John King ve Charlie adlı ruhlar yüzlerini ruh lambalarıyla aydınlatarak göründü. Kabine en yakın oturan C. Terpstra birden ayağa fırladı, ruha uzandı ve Rita'yı ceketinin yakasından yakaladı. Karanlıkta kavga çıktı, eşyalar kırıldı, bir kadın bayıldı, müzik kutusu ise çalmaya devam etti. Işık yakılınca iki medyumun üstünden mendiller, birkaç metre kirli beyaz tülbent, siyah bir takma sakal ve bir şişe fosforlu yağ çıktı.5
Hollandalılar delilleri Londra'daki İngiliz Ulusal Spiritüalistler Derneği'nin komitesine gönderdi. Lahey'den bir spiritüalistin The Spiritualist dergisine yazdığına göre şişenin boynu kullanılmış İngiliz peni pullarıyla sarılmıştı. Pullar boynu örtüyordu, şişe parlayınca karanlıkta yuvarlak bir ışık topu gibi görünüyordu.6
Kibrit fabrikasındaki aynı madde
Seans odasına şişeyle giren madde, aynı yıllarda Avrupa'nın kibrit fabrikalarında her gün işleniyordu. Beyaz fosforlu kibrit 1833'te Viyana'da üretime girdi. Viyanalı hekim Friedrich Wilhelm Lorinser 1839 ile 1845 arasında kibrit işçilerinde dokuz çene kemiği çürümesi vakası gördü ve 1845'te bu hastalığın ilk ayrıntılı tarifini yayımladı. Hastalık İngilizcede phossy jaw diye anıldı. Fabrikalarda çalışanların çoğu kadın ve çocuktu.7
26 Eylül 1906'da Bern'de imzalanan uluslararası sözleşme, beyaz fosforlu kibritin üretimini, ithalatını ve satışını yasakladı.8
Ateşsiz parlayan ilk ticari boya da bu yıllarda çıktı. William Henry Balmain 1877'de İngiltere'de kalsiyum sülfürlü ışıklı boyanın patentini aldı. Gün ışığında kısa süre bekleyen boya karanlıkta saatlerce parlıyordu.9 Bu boyalarda fosfor yoktur. ABD Ulusal Standartlar Bürosu 1942'de yayımladığı bir genelgede, fosforışıl boyaların fosfor içerdiği inancının yanlış olduğunu ayrıca yazdı.10
Jersey City'deki olaydan geriye Willets'ın mektubu ve Underhill çiftinin kendi anlatımı kaldı; tanelerin nereden geldiğini gösteren bağımsız bir tanık kaydı yok. Post'un Ağustos 1858'de kimyasal teste gönderdiği taneler fosfordu ve Leah Underhill bu sonucu 27 yıl sonra, 1885'te, ruhların işi olarak kitabına geçirdi.1
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Underhill, A. L. (1885). The Missing Link in Modern Spiritualism. New York: Thomas R. Knox & Co. Bölüm XX, "Phosphorus". gutenberg.org ↩
- Serrano-Ruiz, M., Romerosa, A. ve Lorenzo-Luis, P. (2014). "Elemental Phosphorus and Electromagnetic Radiation". European Journal of Inorganic Chemistry, 2014(10), 1587–1598. doi:10.1002/ejic.201301361 ↩
- Dainton, F. (1990). "Nikolai Nikolaevich Semenov, 16 April 1896 – 25 September 1986". Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 36, 526–546. doi:10.1098/rsbm.1990.0042; Chariton, J. ve Walta, Z. (1926). "Oxydation von Phosphordämpfen bei niedrigen Drucken". Zeitschrift für Physik, 39, 547–556. doi:10.1007/BF01322093 ↩
- Crookes, W. (1874). Researches in the Phenomena of Spiritualism. Londra: J. Burns. "Notes of an Inquiry into the Phenomena Called Spiritual" ve "Spirit-Forms" bölümleri. loc.gov ↩
- "Entlarvung der Medien Rita u. Williams in Amsterdam" (1878). Psychische Studien, 5, 434–436. ub.uni-freiburg.de ↩
- "The Williams-Rita Case" (1878). The Spiritualist, Kasım 1878; H. P. Blavatsky derleme defteri, cilt 8, s. 74. teopedia.org ↩
- Lorinser, F. W. (1845). "Necrose der Kieferknochen, in Folge der Einwirkung von Phosphordämpfen". Medicinische Jahrbücher des k.k. österreichischen Staates, Viyana; Stockman, R. (1899). "On the Cause of So-Called Phosphorus Necrosis of the Jaw in Match-Workers". British Medical Journal, 1(1984), 9–10. doi:10.1136/bmj.1.1984.9 ↩
- Internationales Übereinkommen betreffend das Verbot der Verwendung von weissem (gelbem) Phosphor in der Zündholzindustrie, Bern, 26 Eylül 1906. fedlex.admin.ch ↩
- Heaton, C. W. (1880, 22 Mayıs). "Balmain's Luminous Paint". Scientific American Supplement, 9(229), 3647. doi:10.1038/scientificamerican05221880-3647bsupp ↩
- National Bureau of Standards (1942). Letter Circular 703: Luminous Paint. Washington. doi:10.6028/nbs.lcirc.703 ↩
Kapak: Joseph Wright of Derby, "Felsefe Taşını Arayan Simyacı Fosforu Keşfediyor", 1771. Derby Müzesi ve Sanat Galerisi; kamu malı, Wikimedia Commons. Zaman çizelgesi: kafa1milyon.com.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
