Kolomb'a kadar Dünya'nın düz sanıldığı yalanı

MÖ 240 civarında, İskenderiye Kütüphanesi'nin başındaki Eratosthenes bir kuyu hikâyesi duydu. Güneydeki Syene şehrinde, yaz gündönümünde öğle vakti güneş kuyunun dibini aydınlatıyordu; yani tam tepedeydi. Aynı gün, aynı saatte İskenderiye'de ise dikili bir çubuk gölge veriyordu. Eratosthenes bu iki bilgiden, elinde teleskop, uydu, hatta doğru düzgün harita bile yokken Dünya'nın çevresini hesapladı. Bulduğu değer, bugünkü ölçümlere şaşırtıcı biçimde yakındı.¹ Kolomb'un yolculuğundan yaklaşık 1.700 yıl önceydi.

Ortaçağ insanı ne biliyordu?

Efsanenin iddia ettiğinin aksine, eğitimli Ortaçağ Avrupası'nda Dünya'nın küre olduğu tartışma konusu bile değildi. 7. yüzyılda Beda, 13. yüzyılda Thomas Aquinas yerkürenin yuvarlaklığını bilinen bir gerçek olarak anar. Daha da net bir kanıt var: 13. yüzyıldan itibaren Avrupa üniversitelerinde okutulan standart astronomi ders kitabının adı "De sphaera mundi", yani "Dünya Küresi Üzerine"ydi.² Yüzyıllar boyunca binlerce öğrenci, gökyüzünü ve yerküreyi bu kitaptaki küre modeliyle öğrendi. Ortaçağ krallarının elinde tuttuğu hükümdarlık nişanı bile bir küreydi: globus cruciger, üstünde haç olan yerküre.

Peki Kolomb'un 1492'de Salamanca'da karşısına dikilen bilginler neye itiraz etti? Dünyanın şekline değil, boyutuna. Kolomb, yerkürenin çevresini olduğundan çok daha küçük hesaplamış, Japonya'yı Kanarya Adaları'na birkaç bin kilometre mesafede sanmıştı. Bilginler ise Eratosthenes'ten beri bilinen büyük rakamı savunuyordu: o okyanus bir gemi mürettebatının erzakla aşamayacağı kadar genişti. İşin tuhafı, tartışmayı bilginler kazanmıştı; Kolomb yanılıyordu. Onu ve mürettebatını açlıktan ölmekten kurtaran şey, kimsenin haritasında olmayan bir kara parçasının, Amerika'nın araya girmesiydi.³

Efsaneyi yazan adam

"Cahil rahipler Kolomb'a Dünya'nın düz olduğunu söyledi" sahnesi ilk kez 1828'de basılan bir kitapta belirir: Washington Irving'in "Kristof Kolomb'un Hayatı ve Yolculukları". Irving bir tarihçi değil, dönemin en sevilen hikâye yazarıydı; bugün en çok "Uykulu Kasaba Efsanesi"yle tanınır. Kolomb biyografisini arşiv belgeleriyle süsledi ama araya, kendi ifadesiyle okuru sürüklemek için kurgu sahneler yerleştirdi. Salamanca'daki toplantıyı, kahraman denizciye karanlık dogmalarla saldıran bir engizisyon duruşması gibi yazdı.⁴ Sahne o kadar etkileyiciydi ki kitaptan koptu, kendi başına yaşamaya başladı.

Efsanenin kaynağı bir ders kitabı ya da kilise kaydı değil; hayalet hikâyeleriyle ünlenmiş bir yazarın kurgu sahnesi. 1828, Washington Irving

Kurgudan "bilimsel gerçeğe"

Sahneyi ders kitabına taşıyan güç, 19. yüzyıl sonunda yükselen bir tezdi: bilim ile din arasında ezelî bir savaş olduğu fikri. John William Draper 1874'te, Andrew Dickson White 1896'da bu savaşın tarihini yazdı ve ikisi de "düz dünyaya inanan Ortaçağ"ı baş kanıt olarak kullandı.⁵ İki kitap da çok satınca, Irving'in kurgu sahnesi akademik görünümlü bir gerçeğe dönüştü. Oradan okul kitaplarına, ansiklopedilere ve nesillerin ezberine geçti. Ortaçağ tarihçisi Jeffrey Burton Russell 1991'de efsanenin izini belge belge sürdü ve özetledi: 1830'lardan önce hiçbir metinde "Ortaçağ insanı Dünya'yı düz sanıyordu" iddiası yok.⁶

Elbette Ortaçağda da yeryüzünü düz tasavvur eden tek tük yazar çıktı; ama bunlar ana akımın dışında kalmış isimlerdi ve dönemin bilginleri onları ciddiye almadı. Efsane, istisnayı kural gibi göstererek koca bir çağı cahil ilan etti.

Neden hâlâ anlatılıyor?

Çünkü hikâye olarak kusursuz: yalnız bir kahraman, ona gülen kalabalık ve sonunda haklı çıkan cesaret. Gerçek ise daha az parlak: yanlış hesap yapan bir denizci, doğru hesap yapan bilginler ve şans eseri araya giren bir kıta. Ama bu efsanenin bize bir faydası da var. "Herkesin bildiği" bir tarih sahnesinin bile 1828 basımı bir romandan çıkabildiğini gösteriyor. Bir hikâye ne kadar akıcıysa, kaynağını sormak o kadar önemli.