Benjamin Franklin'in son şakası: 200 yıl dokunulamayan miras

1785'te Paris'te yaşlı bir Amerikan elçisinin eline, kendisiyle dalga geçen bir kitapçık tutuşturuldu. Fransız yazar Charles-Joseph Mathon de la Cour, Franklin'in ünlü "Zavallı Richard" takvimlerindeki bitmek bilmez tutumluluk vaazlarını hicvediyordu: hikayedeki "Talihli Richard", küçük bir parayı vasiyetiyle 500 yıl faizde bekletiyor ve astronomik bir servet doğuyordu. Alay etmek için yazılmıştı. Franklin ise hicvi okudu, çok beğendi ve yazara teşekkür mektubu gönderdi: fikri ciddiye alıyordu.¹ Beş yıl sonra öldüğünde, dünyanın en sabırlı finansal deneyi gerçekten başlamıştı.

Vasiyete eklenen deney

Franklin, ölümünden bir yıl önce vasiyetine bir ek yazdırdı. Doğduğu şehir Boston'a ve hayatını kurduğu Philadelphia'ya biner sterlin bırakıyordu; bugünün parasıyla mütevazı bir miktar. Ama şartlar sıkıydı. Para, kasada bekletilmeyecek, onun gibi çıraklıktan gelen genç zanaatkârlara yüzde beş faizle işletme kredisi olarak verilecekti. İlk 100 yılın sonunda birikimin bir kısmı köprü, su yolu, okul gibi kamu işlerine harcanabilecek; kalan kısım ikinci bir 100 yıl daha çalışacaktı. Ancak 200'üncü yılda, yani 1990'ların başında, kasa tamamen açılabilecekti.²

Franklin hesabını da vasiyete yazmıştı: her fon, 200 yılın sonunda dört milyon sterlini aşacaktı. Ölen bir adamın iki yüzyıl sonrasına rakam vermesi bugün bile insanın tüylerini diken diken eder. Matbaacı çırağı olarak başladığı hayatı, gelecekteki çıraklara iki asırlık bir el uzatarak kapatıyordu.

Paranın başına gelenler

Kağıt üstünde kusursuz plan, gerçek hayata çarpınca hırpalandı. Genç zanaatkârlara verilen kredilerin bir kısmı geri ödenmedi; kefil bulmak zorlaştı, savaşlar ve krizler faiz düzenini bozdu, fonları yöneten kurullar zaman zaman parayı atıl bıraktı. Philadelphia fonu özellikle sancılıydı: şehir sanayileştikçe "genç evli zanaatkâr" tanımına uyan başvuru azaldı. Boston fonu ise daha sıkı yönetildi ve ilk yüzyılın sonunda ciddi bir birikime ulaştı; 1904'te bu paranın bir bölümüyle, bugün hâlâ eğitim veren bir meslek okulu olan Franklin Teknoloji Enstitüsü kuruldu.³

1990'a gelindiğinde, yani Franklin'in ölümünün 200'üncü yılında, iki kasada toplam yaklaşık 6,5 milyon dolar vardı: Boston'da 4,5 milyonun üzerinde, Philadelphia'da 2 milyon civarında. Mahkemeler paranın dağıtımını onayladı; Franklin'in talimatı gereği büyük pay eyaletlere, kalan şehirlere gitti ve ağırlıkla meslek eğitimi burslarına harcandı.⁴

İki şehir, aynı gün, aynı miktarla, aynı talimatla başladı. 200 yıl sonra birinin kasasında ötekinin iki katı para vardı. aynı deneyin iki sonucu

Hesap tuttu mu?

Hem evet hem hayır. Franklin'in öngördüğü dört milyon sterlin, bugünün parasıyla on milyonlarca dolar ederdi; kasadan çıkan 6,5 milyon dolar bunun epey altında. Bileşik faizin matematiği kusursuzdu ama formül, insanları hesaba katmamıştı: ödenmeyen borçlar, savaşlar, enflasyon ve yöneticilerin ihmalleri, kağıt üstündeki eğriyi aşağı çekti. Yine de tabloya öbür uçtan bakalım: iki bin sterlinlik bir bağış, kimsenin dokunamadığı iki yüzyıl boyunca binlerce zanaatkâra kredi oldu, bir enstitü kurdu ve sonunda 6,5 milyon dolara ulaştı. Başarısız bir deney için hiç fena değil.²

Franklin'in vasiyeti bugün hukuk ve ekonomi derslerinde iki şeyin örneği olarak okutuluyor: bileşik faizin sabırla neler yapabildiğinin ve hiçbir planın insan doğasından daha uzun ömürlü olmadığının. Kendisiyle dalga geçen bir hicvi alıp iki asırlık bir iyiliğe çevirmesi ise formüle sığmıyor; o kısım tamamen Franklin.