31 Temmuz 1903'te altmış iki kardinal Sistine Şapeli'ne kapandı. XIII. Leo ölmüştü; yerine kimi seçecekleri, kilisenin Fransız Cumhuriyeti'ne yaklaşımı ve imparatorluklarla ilişkisi kadar Avrupa siyasetini de ilgilendiriyordu. İlk turlarda öne çıkan isim, Leo'nun dışişleri kardinali Mariano Rampolla del Tindaro'ydu. Sabahın ilk sayımında 24 oy, öğleden sonra 29. İki üçte bir eşiği 42'ydi; Rampolla yaklaşıyordu.1
2 Ağustos sabahı, üçüncü tur tamamlanırken Krakow prens-piskoposu Kardinal Jan Puzyna de Kosielsko ayağa kalktı. Avusturya-Macaristan İmparatoru Franz Joseph adına konuştuğunu söyledi ve Rampolla'nın seçilmesine itiraz etti. Latince adı jus exclusivae olan bu iddia, Fransa, İspanya ve Kutsal Roma/Avusturya tahtlarının yüzyıllardır savunduğu bir "dışlama hakkı"ydı. Papa seçiminde tek bir adayı bloke etme iddiası. Konklav sekreteri Rafael Merry del Val belgeyi kabul etmeyi reddetti; yine de Puzyna metni okudu. Birkaç kardinal protesto etti. Rampolla, bunu Kolejin onuruna hakaret saydığını söyledi; kendi adaylığından çekilmek istediğini de ekledi. Üçüncü turda oy sayısı yine 29'da kaldı.2
- 1903'te Franz Joseph, Kardinal Rampolla'ya karşı jus exclusivae denen veto hakkını kullandı.
- Veto konklavı yasal olarak durdurmadı; oylar birkaç tur daha Rampolla'da kaldı, sonra Giuseppe Sarto'ya kaydı.
- Yeni papa Pius X, 20 Ocak 1904'te Commissum Nobis ile bu müdahaleyi aforoz cezasıyla yasakladı.
- 1963'te Franco benzer bir "tavsiye" denedi; açık monarşik veto o günden beri görülmedi.
Veto neyi değiştirdi, neyi değiştirmedi
Burada sık yapılan bir hata var: veto okundu, Rampolla düştü, iş bitti. Tutanaklar öyle demiyor. Dördüncü turda Rampolla 30 oya çıktı; Sarto 24'e yükseldi. Yani imparatorluk mesajı oyları bir gecede silmedi. Yine de çağdaş bir değerlendirme şunu not eder: Avusturya'nın açık arzusuna karşı seçilen bir papa, daha ilk günden zor bir diplomatik pozisyona düşerdi. Beşinci turda Sarto 27, Rampolla 24; altıncıda Sarto 35, Rampolla 16. 4 Ağustos sabahı, yedinci turda Venedik patriği Giuseppe Sarto 50 oy aldı ve Pius X adını seçti.1
Franz Joseph neden Rampolla'yı istemedi? İmparator bunu kamuoyuna açıklamadı. Tarihçilerin en sık tekrarladığı gerekçe, Rampolla'nın Dışişleri döneminde Fransız Üçüncü Cumhuriyeti'yle yakınlaşma politikasıdır: Avusturya-Macaristan'ın jeopolitik çıkarlarıyla sürtünen bir çizgi. İtalyan hükümeti de Rampolla'ya soğuktu; ama İtalya'nın veto iddiası yoktu. Puzyna'nın Krakow'dan gelmesi tesadüf değildi: Habsburg tebaası bir kardinal, imparatorun sesini şapele taşıyabilecek nadir kanallardan biriydi. Merry del Val yıllar sonra Ludwig von Pastor'a, Rampolla'nın zaten kazanma ihtimalinin düşük olduğunu düşündüğünü söyleyecekti; birçok kardinal Leo XIII'ün görece liberal çizgisinden sonra daha muhafazakâr bir papa istiyordu. Veto, bu kaymayı hızlandırmış olabilir; tek başına üretmiş olması şart değil.3
Hak mıydı, alışkanlık mıydı?
Jus exclusivae hiçbir zaman kilise hukuku tarafından onaylanmış bir hak olmadı. Katolik Ansiklopedisi'nin 1913 baskısı bunu açık yazar: papalar dışlamayı reddetmiş, "örf" iddiası da makul bir gelenek oluşturacak sıklıkta tekrarlanmamıştır. Yine de Fransa, İspanya ve Avusturya taçları arada bir bu kartı oynadı. 1903'teki fark, kartın modern bir konklavda, gazetelerin ve diplomatların gözü önünde, son kez yüksek sesle oynanmasıdır.3
Pius X seçildikten altı ay geçmeden, 20 Ocak 1904'te apostolık anayasa Commissum Nobis'i yayımladı. Metin yalnızca "veto"yu değil, sivil bir gücün "basit bir arzu" biçiminde bile müdahale etmesini yasaklıyor; ihlalde otomatik aforoz (latae sententiae) koyuyor. Kardinal yeminine de şu cümle giriyor: hiçbir sivil güçten dışlama görevi kabul edilmeyecek.4 Böylece 1903 sahnesi hem son monarşik müdahale hem de yasal kapanış oldu.
Sonrası: taçlar düştü, gölge kaldı
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Alman İmparatorluğu ve Avusturya-Macaristan dağıldı; Fransa zaten cumhuriyetti; İspanya da monarşiden cumhuriyete, sonra tekrar anayasal monarşiye geçti. Açık jus exclusivae denemesi bir daha görülmedi. 1963 konklavında General Franco, Kardinal Montini'nin seçilmesine karşı İspanyol bir kardinal aracılığıyla "tavsiye" iletti; dil, Pius X'in yasakladığı biçimin dışında tutulmaya çalışıldı. Kardinaller bunu skandal saydı; Montini yine de VI. Paul oldu.5
Bu hikâyenin bilime yakın tarafı mucize değil, kurumsal bağışıklıktır. Bir seçim kurumu, dışarıdan gelen bir veto iddiasını kabul ederse meşruiyetini kaybeder; reddederse baskı başka kanallara sızar. 1903'te konklav vetoyu yasal sonuç saymadı, oylamaya devam etti, sonra seçilen papa kuralı yazdı. Yani müdahale hem etkisiz hem de kendi sonunu hazırladı. Bugün bir Avrupa kralının papa seçimine açıkça karıştığı son olay diye hatırladığımız şey aslında bir imparatorluk mesajıdır; unvan Macaristan kralı da dahil olmak üzere Franz Joseph'in taşıdığı taçlardan biridir. Sahne aynıdır: şapel, bir belge, ve bir daha tekrarlanmayan bir iddia. Kurumlar bazen dışarıdan gelen baskıyı reddederek değil, baskıyı görünür kılıp kurala bağlayarak güçlenir. 1903'ün bıraktığı ders budur.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Burkle-Young, Francis A. (2000). Papal Elections in the Age of Transition, 1878–1922, Rowman & Littlefield; 1903 konklavı oy tabloları ve veto anlatımı. ↩
- Walsh, Michael (2003). The Conclave, Sheed & Ward; Merry del Val'in veto belgesini kabul etmeyi reddetmesi ve Rampolla'nın tepkisi. ↩
- Herbermann, Charles (ed.) (1913). "Right of Exclusion", Catholic Encyclopedia, Robert Appleton; jus exclusivae'nin kilise hukuku tarafından onaylanmadığı ve tarihçesi. ↩
- Pius X (20 Ocak 1904). Apostolik anayasa Commissum Nobis; Latince metin: Wikisource. Sivil veto ve "basit arzu" biçimindeki müdahalenin yasaklanması, latae sententiae aforoz. ↩
- Pham, John-Peter (2004). Heirs of the Fisherman, Oxford University Press; 1963'te Franco'nun "tavsiye" girişimi ve kardinal tepkisi. Ayrıca Wikipedia "Jus exclusivae" maddesindeki özetle çapraz kontrol. ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
