Haziran 2024'te Google'ın Paradigms of Intelligence ekibi, Chicago Üniversitesi'nden sosyolog James Evans'la birlikte arXiv'e tuhaf bir deney koydu. Ekip 131.072 kısa program yazdı. Her biri 64 harflikti ve harfler rastgele seçilmişti. Programların yazıldığı dil, yalnızca on komutu olan, "bir ekle, bir çıkar, şuradan buraya kopyala" düzeyinde kalan bilerek ilkel bir dildi. Her turda programlar rastgele çiftler halinde uç uca eklendi, birlikte çalıştırıldı, sonra yeniden ikiye bölündü. Kimseye bir görev verilmedi, başarıyı ölçen bir puan da yoktu.1
Örnek olarak anlatılan koşuda 2.354. turda ilk kez kendini kopyalayan bir program belirdi ve kısa sürede çorbanın tamamını kendi kopyalarıyla doldurdu. Bin koşunun yüzde 40'ında bu dönüşüm 16 bin tur dolmadan yaşandı. Rastgele harf değiştirme tamamen kapatıldığında da sıklık pek değişmedi; kopyalayıcıları programların birbirinin kodunu değiştirmesi doğuruyordu.1
- Google'da teknoloji ve toplumdan sorumlu bir yöneticinin yaşamı hangi tek cümleyle tanımladığı.
- Bir matematikçinin DNA'nın yapısı çözülmeden beş yıl önce hücrenin kopyalama düzenini nasıl tarif ettiği.
- İnsan plasentasını kuran proteinin ve hafızada rol oynayan bir genin nereden geldiği.
- Aynı deneyin 1976 yapımı bir işlemcide ne verdiği, hangi dilde ise hiç sonuç vermediği.
Malzeme yerine işlev
Makalenin ilk imzası Blaise Agüera y Arcas'a ait. Google'da Teknoloji ve Toplum biriminin teknoloji direktörü, yapay zeka üzerine temel araştırma yapan ekibin de kurucusu. 23 Eylül 2025'te MIT Press'ten 624 sayfalık What Is Intelligence? adlı kitabı çıktı.2 Big Think'e verdiği uzun söyleşide yaşam için kendi tanımını veriyor ve biyologların bu konuda uzlaşmadığını da baştan kabul ediyor: yaşam, kendini inşa eden ve ortaklıklarla karmaşıklaşan bir hesaplamadır.3
Bu tanımda neyin neyden yapıldığı ikinci planda kalıyor. Bir şeyi canlı yapan, karbondan ya da proteinden oluşması sayılmıyor. Canlı, büyüyen, kendini onaran ya da çoğalan, bunun için de kendi tarifini içinde taşıyan sistem oluyor. Agüera y Arcas zekayı da aynı gözle ölçüyor. Ona göre zeka davranışla sınanır: bir sistemin yeni bir problemi, altta bir dünya modeli olmadan çözülemeyecek biçimde çözüp çözmediğine bakılır.3
DNA'dan beş yıl önce çizilen şema
Söyleşinin omurgası John von Neumann. Macar asıllı matematikçi 20 Eylül 1948'de Pasadena'daki Hixon Sempozyumu'nda kendini kopyalayan bir makinenin mantığını anlattı.4 Sorun bir kısır döngüydü. Makine kendini kurmak için kendi tarifini taşımalıydı; ama tarifi de kopyalaması gerekiyordu ve tarifin içine tarifin tarifini koymak sonsuza gidiyordu.
Von Neumann döngüyü iş bölümüyle kırdı. Makinenin içinde bir talimat şeridi vardı. A parçası şeride bakıp yazanı kuruyordu, B parçası ise şeridi okumadan, harf harf kopyalıyordu. A ile B'nin tarifi de aynı şeritteydi. James Watson ile Francis Crick DNA'nın çift sarmalını Nisan 1953'te yayımladı. Hücrede şeridin karşılığı DNA, A'nınki proteinleri kuran ribozom, B'ninki DNA'yı kopyalayan polimeraz enzimi çıktı.
Moleküler biyolojinin kurucularından Sydney Brenner anılarında bu konuşmaya geniş yer ayırır. Fikirlerin tarihi yalnızca yayımlanmış belgelerden yazılsaydı Watson ile Crick'in von Neumann'a dayandığı sanılırdı, diyor; oysa iki taraf birbirinin işinden habersizdi.5
Genomdaki eski virüsler
Tanımın ikinci yarısı ortaklık. Agüera y Arcas'a göre karmaşıklık büyük ölçüde ayrı şeylerin birleşip yeni bir bütün kurmasıyla artıyor ve bunun izleri insanın kendi genomunda duruyor. 2001'de yayımlanan ilk insan genomu taslağına göre DNA'mızın yalnızca yüzde 1,1 ile 1,4'ü protein tarifi taşıyor. Retrovirüslere benzeyen diziler ise genomun yüzde 8,3'ünü oluşturuyor.6
Bu kalıntıların bazıları iş görüyor. Sha Mi ve ekibi Şubat 2000'de Nature'da syncytin adını verdikleri bir proteini tanıttı. Protein, HERV-W adlı eski bir retrovirüsün zarf geninden üretiliyor ve plasentanın en dış katmanında, hücreleri birbiriyle kaynaştırarak dev hücreler oluşturuyor. Proteini engelleyen antikor eklendiğinde bu kaynaşma duruyor.7 Virüsün atası primat soyuna 25 ila 40 milyon yıl önce girmiş.8
Söyleşideki ikinci örnek Arc geni. Agüera y Arcas ondan virüs diye söz ediyor, kaynak biraz daha temkinli. Elissa Pastuzyn ve ekibinin 2018'de Cell'de yayımladığı çalışmaya göre Arc, retrovirüslerin de atası olan Ty3/gypsy adlı hareketli genetik öğelerden türemiş; yani virüsün kendisi değil, yakın akrabası. Arc proteini virüs kabuğuna benzeyen kapsüller kuruyor ve bunların içinde RNA taşıyarak sinir hücreleri arasında bilgi aktarıyor.9 2006'da Arc geni silinen fareler kısa süreli hafızalarını korudu ama kalıcı anı oluşturamadı.10
Yapay zeka bu hikâyenin neresinde
Agüera y Arcas yapay zekayı da aynı hikâyeye yerleştiriyor, ama kendi ölçütü onu frenliyor. Bir telefon her hesabı yapabilir, yine de kendi kopyasını üretemez. Bugünkü yapay zeka modelleri de kendini inşa etmiyor; onları insanlar fabrikalarda ve veri merkezlerinde kuruyor. Kendisi de bunu söylüyor ve gökbilimci Robert Jastrow'un 1980'lerin başında söylediği bir cümleyi hatırlatıyor: bilgisayarların üreme organları biziz.3
Ortaklık fikrini buhar makinesine kadar götürüyor. Fosil yakıt enerjisi dünya nüfusunu bir milyardan sekiz milyara çıkardı; ona göre bugün yaşayanların sekizde yedisi o makinelerin sayesinde var. Birleşmiş Milletler sekiz milyar eşiğinin 15 Kasım 2022'de aşıldığını duyurdu.11 Nüfus artışında tarımın, hekimliğin ve temiz suyun payı da büyük. Bu yüzden oran bir ölçüm değil, kaba bir hesap olarak okunmalı.
Söyleşideki daha iddialı cümleler, örneğin genel yapay zekanın zaten geldiği, yazarın kişisel görüşü ve alanda çok tartışmalı. Laboratuvarda gösterilen kısım daha dar: ilkel bir dilde, amaçsız etkileşimden kendini kopyalayan kod çıkabiliyor. Ekip deneyi Forth dilinde ve 1976'da piyasaya çıkan Zilog Z80 işlemcisinin komut setinde de tekrarladı, kopyalayıcılar yine belirdi. Tek bir çıkarma komutuna dayanan SUBLEQ dilinde ise hiçbir koşuda kendiliğinden kopyalayıcı çıkmadı.1
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Blaise Agüera y Arcas, Jyrki Alakuijala, James Evans, Ben Laurie, Alexander Mordvintsev, Eyvind Niklasson, Ettore Randazzo, Luca Versari, "Computational Life: How Well-formed, Self-replicating Programs Emerge from Simple Interaction", arXiv 2406.19108, 2024. arxiv.org ↩
- Blaise Agüera y Arcas, What Is Intelligence? Lessons from AI About Evolution, Computing, and Minds, MIT Press / Antikythera, 23 Eylül 2025, 624 s. mitpress.mit.edu ↩
- "Google CTO: A unifying theory of life, intelligence, and technology", Blaise Agüera y Arcas ile söyleşi, Big Think, Full Interview dizisi. bigthink.com ↩
- John von Neumann, "The General and Logical Theory of Automata", Cerebral Mechanisms in Behavior: The Hixon Symposium, ed. L. A. Jeffress, New York: Wiley, 1951, s. 1-41; konuşma 20 Eylül 1948. Ayrıca bkz. A. W. Burks (ed.), Theory of Self-Reproducing Automata, University of Illinois Press, 1966. ↩
- Sydney Brenner, My Life in Science, Londra: BioMed Central, 2001, s. 33-36. historyofinformation.com ↩
- International Human Genome Sequencing Consortium (Lander ve ark.), "Initial sequencing and analysis of the human genome", Nature 409, 860-921, 2001. doi.org/10.1038/35057062 ↩
- Sha Mi ve ark., "Syncytin is a captive retroviral envelope protein involved in human placental morphogenesis", Nature 403, 785-789, 17 Şubat 2000. doi.org/10.1038/35001608 ↩
- Valérie Cheynet ve ark., "Synthesis, Assembly, and Processing of the Env ERVWE1/Syncytin Human Endogenous Retroviral Envelope", Journal of Virology 79(9), 5585-5593, 2005. doi.org ↩
- Elissa D. Pastuzyn ve ark., "The Neuronal Gene Arc Encodes a Repurposed Retrotransposon Gag Protein that Mediates Intercellular RNA Transfer", Cell 172(1-2), 275-288, 2018. pubmed ↩
- Niels Plath ve ark., "Arc/Arg3.1 is essential for the consolidation of synaptic plasticity and memories", Neuron 52(3), 437-444, 2006. doi.org ↩
- Birleşmiş Milletler, "Day of Eight Billion", 15 Kasım 2022. un.org ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
