Göbeklitepe'de ilk iki mezar kazıldı: 928 dağınık kemik yamaçtan kaymış olabilir

2017'de Göbeklitepe'nin ana kazı alanına kalıcı koruma çatısı kurulurken çatının drenaj kanalı için bir hendek açıldı. Hendek, dikdörtgen planlı bir yapının sıva tabanını kesti. Tabanın altından böbrek biçimli bir çukur çıktı; çukurun güneydoğu köşesine üç kafatası toplanmıştı.¹

Şanlıurfa'nın 15 kilometre kuzeydoğusundaki tepede 1995'ten beri kazı yapılıyor ve bu süre boyunca 928 insan kemiği parçası toplandı. Bunların neredeyse hiçbiri bir mezardan gelmiyordu: T biçimli dikilitaşlarıyla bilinen büyük yapıların dolgusuna ve aralarındaki toprağa dağılmışlardı. Drenaj hendeğindeki çukur ile 2022'de tamamen kazılan ikinci bir gömü, tepenin bilinen ilk iki sağlam mezarı oldu. Göttingen Üniversitesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) Doğa Bilimleri Bölümü'nden antropolog Julia Gresky ile DAI İstanbul'dan arkeolog Lee Clare, iki mezarı 22 Eylül 2026'da PLOS ONE dergisinde yayımladı. Vardıkları sonuca göre dağınık kemiklerin önemli bir kısmı, tepenin yukarısındaki ev tabanlarının altına gömülmüş ölülerden geliyor ve yamaç kaymalarıyla aşağıdaki büyük yapıların içine taşınmış olabilir.¹²

Dağınık kemikler neden kafa karıştırıyordu?

928 parça kadınlardan ve erkeklerden, çocuktan yaşlıya her yaş grubundan geliyor. Çoğu tek tek bulunmuş, birbirine bağlanamıyor; hiçbir parça güvenle belirli bir kişiye atfedilemedi. Göbeklitepe'nin ilk yirmi yılında kazıyı yöneten Klaus Schmidt, yapıların terk edilirken bilerek doldurulduğunu düşünüyordu. Bu okumaya göre kemikler de dolguya kasıtla konmuş olmalıydı.

Ritüel açıklamasını destekleyen izler de vardı. Aynı ekip 2017'de, kafatasının orta çizgisi boyunca derin oyuklar açılmış üç kafatası parçası yayımlamıştı; bu sayı bugün beş kişiye çıktı.³ Toplulukta 408 kafatası parçasına karşılık 283 kafatası dışı parça var, yani kafalar belirgin biçimde fazla. D Yapısı'ndaki 43 numaralı dikilitaşta başsız bir insan figürü oyulu. Kuzgun ve karga ailesinden kuşların kemikleri, bölgedeki çağdaş yerleşimlere göre dört kat sık çıkıyor; makale bunu ölülerin açık alanda bırakılmasıyla ilişkilendirmeye açık buluyor.

Ama parçalar kümelenmiyordu. 3.000 metrekarelik ana kazı alanına ve birkaç metre derinlikteki bütün katmanlara yayılmışlardı. Yakındaki Sefertepe'de en az 21 kafatası tek bir küçük hücrede, neredeyse hepsi güneydoğuya bakacak şekilde dizilmişti; Çayönü'ndeki Kafatası Yapısı'nın geç evrelerinde yaklaşık 70 kafatası vardı. Kasıtlı yerleştirme bu sitelerde bir yere toplanıyor.

İki mezarda kim yatıyor?

Drenaj hendeğindeki toplu mezarda en az üç kişi var: en az 35 yaşında bir kadın, 20-30 yaşlarında bir erkek ve 11-14 yaşlarında bir kız. Kafataslarından biri ergen kız için fazla olgun duruyor ve iki ayak tarak kemiği de ötekilere uymuyor; dördüncü bir kişi olabilir. Yalnızca en alttaki sıva tabanında bir kişinin sol kolunun alt kısmı anatomik yerinde kalmış. Öteki kemikler üç öbeğe itilmiş, uzun kemiklerin bir kısmı batı duvarı boyunca dizilmiş. El ve ayak kemiklerinin varlığı, bedenlerin mezara bütün olarak konduğunu gösteriyor. Çukur üç bedeni aynı anda alacak kadar büyük olmadığı için ekip, ölülerin sırayla gömüldüğünü ve her yeni gömüde öncekilerin kenara itildiğini düşünüyor. Hiçbir kemikte kesik izi, yanık ya da aşı boyası yok.

İkinci mezar 2012'de görüldü, zaman yetmediği için üstü kapatıldı ve on yıl sonra, 2022'de kazıldı. A Yapısı'nın hemen batısındaki küçük bir mekânda, doğu duvarına yaslanmış 20-30 yaşlarında bir kadın yatıyor. Sol yanına yatırılmış, dizleri karnına çekilmiş, yüzü doğuya dönük. Belirgin bir mezar çukuru yok; beden yumruk büyüklüğünde taşlardan bir katmanın üstüne konmuş. 2012'de toplanan kafatası parçaları ise bir erkeği işaret ediyor. Oda dolgusundaki dağınık parçalarla mezarın üst sınırı ayırt edilemediği için bu parçalar başka birine ait olabilir.

Kırıklar mezarın içinde oluşmuş

Toplu mezardan çıkan 189 kemik parçasının 116'sı, yani yüzde 61,4'ü, kireçli bir kabukla örtülü ve kabuk bu parçaların yüzeyinin yüzde 70 ile 100'ünü kaplıyor. Kireç yalnızca yüzeyi kaplamıyor, kemiğin içine işleyip onu çatlatıyor. Uzun kemiklerin uçları kırılıp kaybolmuş, gövdeleri büyük parçalar halinde kalmış. Kırık kenarlarının çoğu, toprak basıncının bıraktığı tırtıklı görünümde. Bazı kemiklerde kemirgen diş izleri var.

Kıyas noktası tekli mezar. Kadının iskeleti neredeyse hiç yerinden oynamamış, buna rağmen bütün uzun kemik uçları kırık ve kemikler aynı kireç kabuğunu taşıyor. Yazarlara göre bu durum, dağınık parçalardaki kırıkların insanların kemikleri parçalamasından doğmadığını, mezarın içinde zamanla oluştuğunu gösteriyor. Aynı üç iz, yani yoğun parçalanma, kireç kabuğu ve kemirgen dişi, 928 parçanın genelinde de görülüyor.

Kemikleri aşağı taşıyan süreç için yazarlar yamaç kaymasını öneriyor. A, B, C ve D yapıları bir çukurda duruyor ve batıdan, kuzeyden, doğudan yüksek höyük dolgusuyla çevrili. Tekli mezarın bulunduğu mekân da batı yamacında, A Yapısı'na tepeden bakıyor. yapı arkeoloğu Moritz Kinzel'in 2024 çalışması dahil son araştırmalar, sürekli yapılaşmanın yamaçta biriktirdiği yükün, olasılıkla sağanak ve depremlerle birlikte, üst kısımlardaki toprağı aşağıdaki yapıların içine kaydırdığını öne sürüyor.⁴ Ev tabanlarının altındaki mezarlar da bu toprakla birlikte aşağı akmış olabilir. Böyle bir kayma kemikleri düzensiz dağıtır.

İki mezar, tepenin yalnızca tören yeri olduğu görüşünü de zayıflatıyor. Güneybatı Asya'nın Çanak Çömleksiz Neolitik döneminde ölüler genellikle evlerin tabanı altına ya da eşiğine gömülürdü. İki mezarın da ev tabanı altında çıkması, Göbeklitepe'de insanların yalnızca tören için toplanmadığını, burada yaşadığını da gösteren kanıtlara ekleniyor. Bugün tepeyi gezen biri, 2017'de o drenaj hendeğinin kazıldığı çatının altından yürüyor.

Neyi henüz bilmiyoruz?

Yazarlar yamaç kaymasını tek açıklama saymıyor. Orta çizgisi boyunca oyulmuş beş kafatası kaymayla açıklanamıyor. Taş Tepeler bölgesindeki Sayburç'ta bir evin taş sekisinin üstüne ve önüne en az 19 kişiye ait kafatası ve uzun kemik saçılmıştı, bazıları yanıktı. Göbeklitepe'de de benzer ikincil uygulamalar yapılmış olabilir; makale yalnızca seçilmiş kemiklerin bilerek dolguya konmasını "daha az olası" buluyor.

Tarih meselesi de açık. Mezarlara verilen aralık, bulundukları katmanın ait olduğu Çanak Çömleksiz Neolitik B döneminden geliyor; makalede iskeletlerin kendisinden alınmış bir radyokarbon tarihi yok ve yazarlar mutlak tarihlemeyi bir sonraki gerekli adım olarak yazıyor. Kemikler Göbeklitepe kazı evinde saklanıyor; çalışma, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, kazı başkanı Necmi Karul ve Şanlıurfa Müzesi Müdürü Celal Uludağ'ın izniyle yapıldı. İskeletlerden doğrudan radyokarbon tarihi alınana kadar iki mezarın yaşı, içinde bulundukları katmanın MÖ 8.700-8.000 aralığıyla sınırlı kalacak.

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.