Avusturya'daki Toplu Mezarda Gizemli Roma Savaşı İzi

Viyana'nın Simmering semtinde, Ostbahn XI spor sahasını yenileyen kepçeler Ekim 2024'te toprağı açınca beklenmedik bir yığın çıktı: birbirine dolanmış insan iskeletleri. Şehir arkeologları çağrıldı. Altı haftalık kazıda en az 129 birey belgelendi; kepçenin yerinden oynattığı kemikler yüzünden toplamın 150'nin üzerine çıkabileceği söyleniyor. Çukur sığdı, yaklaşık 5'e 4,5 metre, derinliği yarım metreyi zor buluyordu. Bedenler düzgün dizilmemişti. Kimileri yüzüstü, kimileri yana yatmış, kollar bacaklar komşusunun kemiklerine karışmıştı. Bu, düzenli bir cenaze değil; aceleye getirilmiş bir örtme.¹

Roma dünyasında MS 3. yüzyıla kadar Avrupa'da yakma yaygındı. Bu yüzden erken imparatorluk döneminde iskelet bulmak zaten seyrek. Ortada yüzlerce savaş yarası olan, silahları ve teçhizatı soyulmuş bir toplu mezar ise Orta Avrupa için şimdiye kadar görülmemiş bir arşiv. Novetus antropoloğu Michaela Binder'ın özetiyle: Roma savaş bağlamında savaşçı kalıntısı olarak buna benzer bir buluntu yok.²

Kemikler ne anlatıyor?

İncelenen iskeletlerin hepsi erkek. Çoğu 20-30 yaşında, boyları genelde 1,70 metrenin üstünde, diş sağlığı iyi, enfeksiyon izi az. Yani yoksul bir salgın mezarından çok, savaş çağındaki genç bir birliğin profili. Önemli olan şu: bakılan her bireyde ölüm anına yakın (perimortem) travma var. Kafatası, gövde, leğen. Kesici ve ezici silahlar, mızrak, hançer, kılıç; bir leğen kemiğinde saplı mızrak ucu, bir bel omurunda demir ok/cirit izi. Yaraların çeşitliliği idamı elemek için kritik: tek tip boğaz veya tek tip boyun vuruşu değil, karmaşık bir muharebe izi.¹²

Mezarda silah ve zırh az. Ölüler büyük olasılıkla soyulmuş. Yine de kalanlar Roma askeri dünyasına bağlanıyor: gümüş tel kakmalı kılıflı demir hançer (MS 1. yüzyıl ortası ile 2. yüzyıl başı arası), lorica squamata denen pul zırh pulları, MS 1. yüzyıl ortasından sonra yaygınlaşan Roma miğfer tipine ait yanak plağı, iki demir mızrak ucu ve bir bireyin ayak bölgesinde caligae çivileri. Caligae, Roma askerinin çivili deri sandalyesi. O çiviler, en az bir ölüyü kesin Roma askeri olarak işaretliyor; diğerlerinin hangi tarafta olduğu DNA ve izotop analizleriyle netleşecek.¹

Pul zırhın detayı da küçük ama konuşkan. Pulların üstünde yuvarlak değil köşeli delikler var; ekip bunu bu bölgede seyrek görülen bir üretim izi diye not ediyor. Yani elimizde yalnızca "Roma askeri vardı" cümlesi değil, bir atölyenin veya birliğin parmak izine benzeyen bir ayrıntı da duruyor. Hançerin paslı hali çıplak gözle sıradan demir parçası gibi; röntgen kılıftaki gümüş tel kakmaları gösterince tipoloji birden keskinleşiyor.¹

Neden Viyana'nın kuruluş hikâyesine dokunuyor?

Radyokarbon geniş bir aralık verdi (kabaca MS 80 ile 230 arası). Bu aralıkta karbon saati kaba kalır. Tarihlemeyi sıkıştıran şey hançer süslemesi ve diğer buluntular: kabaca MS 100 civarı. O yıllarda Tuna sınırı sakin değildi. İmparator Domitian (81-96) döneminde Sarmatlar, Markomanlar ve Quadi baskısı kaynaklarda geçiyor; Suetonius bir lejyonun komutanıyla birlikte yok edildiğini yazar. Tacitus da aynı dönemin ağır kayıplarını anar. Simmering mezarı bu metinlerden birine birebir bağlanmadı. Ama Stadtarchäologie ekibinin hipotezi açık: burası Domitian'ın Tuna savaşlarıyla (yaklaşık 86-96) ilişkilendirilebilecek, Viyana bölgesindeki ilk fiziksel savaş kanıtı olabilir.¹³

Buluntu yeri, o dönemde küçük bir askerî nokta olan Vindobona'ya yaklaşık yedi kilometre uzaklıkta, Tuna'nın güneyinde, yerleşimsiz bir arazi diliminde. Kuzeyde Germania, güneydoğuda Ala Nova (bugünkü Schwechat), kuzeybatıda henüz büyümüş Vindobona. Kristina Adler-Wölfl'ün deyişiyle burası, U-Bahn Simmering ile Zentralfriedhof arasında "önce veba çukuru veya Osmanlı kuşatması sanılabilecek" bir yer; Roma askeri ölüsü beklenen bir adres değildi.²

Arkeolog Martin Mosser'in cümlesi sert: buradaki yenilgi, küçük karakolun lejyon kalesine büyütülmesinin bir nedeni olmuş olabilir. Yardımcı birlik kalesi MS 80'lerin sonlarında vardı; lejyon kalesinin 97-98 civarında güçlenmesi, yenilgiye verilen bir yanıt olarak okunuyor. Yani Hasenleitengasse belki Viyana'nın kentsel tarihinin açılış sahnesine dokunuyor. Bu hâlâ hipotez. DNA, izotop, jeofizik, polen ve Tuna'nın eski yatağı çalışmaları yeni başladı.¹⁴

Dürüst sınırlar

İskeletlerin üçte birinden biraz fazlası incelendi. Kim hangi taraftaydı, hepsi Roma mıydı, yoksa Germen savaşçıları da mı vardı, laboratuvar söyleyecek. "XXI Rapax lejyonu burada yok oldu" gibi kesin cümleler basın bülteninde bile kanıtlanmamış varsayım olarak duruyor. Senin aklında kalması gereken şey daha somut: bir futbol sahasının altında, aceleyle gömülmüş yüzlerce savaşçının kemikleri; Roma sınırının o günkü kırılganlığını, metinlerin anlattığı ama şimdiye kadar Viyana toprağında gösteremediği bir yenilgiyi ilk kez kemik ve metal olarak bırakıyor.

Kepçe toprağı açtı. Tarih şimdi laboratuvarda konuşacak.

Elvan

Derin Geçmiş'in sesi. Kazı raporlarını, makale dipnotlarını ve müze envanterlerini okuyup hikâyeye çeviriyor. Bir buluntuyu anlatırken kimin kazdığını da söylemeyi ilke sayar.