Hollanda'nın En Büyük Megalit Anıtı: Hunebed D27

11 Haziran 1685'te Frizyalı şair Titia Brongersma, Hollanda'nın Drenthe bölgesindeki Borger köyünde misafirdi. Ev sahibi köyün kâhyası Jan Laurens Lentinck'ti. Brongersma, Groningenli hekim ve eski eser meraklısı Ludolph Smids'in önerisiyle köyün kenarındaki dev taş yığınının altını kazdırdı. Kazmayı ev sahibinin oğlu salladı.¹

Önce sokak taşı gibi yan yana dizilmiş çakıllar çıktı. Altlarında kahverengi-mavi ve koyu kırmızı, kaba biçimli yuvarlak çömlekler duruyordu. Brongersma birini bütün olarak çıkarmak için çok uğraştı, hepsi elinde parçalandı ve içlerinden kemik ile kül döküldü.¹ Köylüler bu taşları devlerin yığdığına inanıyordu. Toprağın altından bir mezar çıkmıştı.

22,6 metrelik taş oda

Brongersma'nın kazdırdığı yapı bugün D27 adıyla biliniyor. Hollandacada bu yapılara hunebed deniyor, kabaca "dev yatağı" demek: iri kayalarla kurulmuş tarih öncesi mezar odaları. Ülkede bugün görülebilen 54 hunebedin 52'si Drenthe'de ve en büyüğü bu.² Boyu 22,6 metre, eni 4,1 metre. Dokuz örtü taşı yan taşların üstünde duruyor. İki uçta birer kapama taşı, güneyde de dört taş ve bir örtü taşından kurulmuş bir giriş var.³ En ağır örtü taşının tahmini ağırlığı 20.000 kilo; Hollanda'daki bir hunebedde kullanılmış en büyük taş bu.⁴

Taşlar Drenthe'ye insanlardan çok önce geldi. Yaklaşık 150.000 yıl önce, Saale buzul çağında, kuzeydoğudan ilerleyen buz tabakası İsveç ve Finlandiya'dan kopardığı kayaları Hollanda'nın ortasına kadar sürükledi. Buz eriyince bu kayalar toprakta kaldı.² Hollandalı arkeolog Albert Egges van Giffen, 1925'te yayımladığı hunebed envanterinde beşinci ve altıncı örtü taşlarının aynı kayanın iki yarısı olduğunu yazdı.³

Stonehenge'den eski mi?

D27'yi tanıtan yazılarda sık rastlanan bir cümle var: Stonehenge'den daha eski. Bu cümle kısmen doğru.

Hollanda'daki hunebedler MÖ 3400 ile 3200 arasında, kısa bir dönemde yapıldı ve MÖ 2850'ye kadar kullanıldı.² Stonehenge'deki ilk büyük yapı, çapı yaklaşık 100 metre olan dairesel bir hendekti ve MÖ 3000 civarında kazıldı. Fotoğraflardan tanıdığın büyük sarsen taşları ise MÖ 2500 civarında dikildi.⁵ Hunebedler, hendekten birkaç yüzyıl, büyük taşlardan aşağı yukarı 900 yıl önce ayaktaydı.

Kıyasın eksik kaldığı yer şurası: D27'nin kendisi radyokarbonla, yani organik kalıntıdaki karbonun bozunmasından yaş hesaplayan yöntemle ayrıca tarihlenmiş değil. Tarih, hunebedlerden çıkan çömleklerden geliyor. Arkeologlar yapıcılara Huni Ağızlı Kap Kültürü diyor, çünkü en yaygın çömleklerinin boynu huni gibi açılıyor. Bu topluluklar Hollanda'nın kuzeyindeki kumlu yüksek topraklara yerleşen ilk çiftçilerdi ve ağır kayaları taşıyıp dikmek için birkaç köyün birlikte çalışması gerekiyordu.⁶ Groningen Arkeoloji Enstitüsü'nden Anna Brindley'in 1996 tarihli çalışmasına göre mezar odasına her kuşakta belki tek bir önemli kişi konuyordu.⁷

Dev yatağından korunan anıta

Brongersma'dan 25 yıl önce, 1660'ta, papaz Johan Picardt Drenthe'de henüz hiçbir hunebedin kazılmadığını yazmıştı.⁷ Smids, Brongersma'nın kazısını 1711'de yayımladığı Schatkamer der Nederlandse Oudheden adlı kitabında anlattı. Bulunan çömleklerin ve kemiklerin hiçbiri bugüne kalmadı.¹

Koruma, taş ticareti başlayınca geldi. 1730-1733 yıllarında gemi kurdu Hollanda kıyısındaki setlerin ahşap kazıklarını kemirip çökertti ve setleri taşla kaplamaya karar verildi. Drenthe'nin tarlalarındaki kayalar bir anda para etmeye başladı, hunebedlerin taşları da sökülüp gemilere yüklendi. Drenthe yönetimi 21 Temmuz 1734'te çıkardığı kararla bu taşların satılmasını ve taşınmasını yasakladı, her ihlal için 100 altın gulden ceza koydu.⁸ Yasak tam işlemedi. Hollanda devleti D27'yi 1869'da Borger'in ortak arazi sahiplerinden satın aldı.³

Temmuz 1878'de İngiliz eski eser uzmanları William Collings Lukis ve Henry Dryden, Londra'daki Society of Antiquaries adına anıtı ölçüp çizdi. O sırada doğu ucundaki üç örtü taşı yan taşlardan kaymıştı, dördüncüsü yerde yatıyordu.⁹ D27 1937'de ve 1992'de restore edildi.³

Taş zeminin altında ne var?

1983'te mezar odasının zemini, altındaki arkeolojik katmanı korumak için çim beton bloklarla kapatıldı. Kapatmadan önceki akşam 14 yaşında bir çocuk odanın altını bir çubukla eşeledi ve bulduklarını eski bir maket kutusuna koydu. Kutuyu Drents Museum'a gösterince azar işitti, sonra kutu unutuldu. 2005'te gönüllü itfaiyeci olan aynı kişi, bir tatbikat sırasında Hunebedcentrum'un müdürü Hein Klompmaker'a kutuyu getirdi. İçinde çömlek parçaları ve küçük bir kemik vardı. Klompmaker'ın ekibi bunun üzerine 1983'te kazılıp elenen toprağın izini sürdü ve toprak örneklerini Groningen Arkeoloji Enstitüsü'nün deposunda buldu. İçinden insan kemiği parçaları çıktı, bazıları geç Tunç Çağı'na, MÖ 800 civarına tarihlendi. Klompmaker'a göre mezar, kurucularından sonra 2.000 yıldan uzun süre kullanıldı.⁷

Kazmadan bakmak da denendi. Hunebedcentrum'un isteğiyle jeofizikçi Dick van der Roest, Şubat 2009'da yer radarına benzeyen bir cihazla zemini taradı; Hollanda'da bir hunebed ilk kez bu yöntemle taranıyordu.¹⁰ Tarama, odanın 30-40 santimetre altında bir taş döşeme ve onun da altında bazı izler gösterdi.⁷ Mayıs 2010'da merkez, özgün kil zeminin hâlâ sağlam olduğunu duyurdu.¹¹ 2012'de taramaları inceleyen uzmanlar, odanın altındaki izlerin anıtın dışında tekrarlanmadığında anlaştı. Van der Roest izlerin insan elinden çıktığını ve anıttan eski olduğunu savundu. Toplantıdaki arkeologlar bu sonucu erken buldu.¹⁰

Klompmaker blokların geçici olarak kaldırılıp zeminin kazılmasını birkaç kez istedi, il arkeoloğu Wijnand van der Sanden karşı çıktı. Hollanda'nın onayladığı Malta Sözleşmesi, tehdit altında olmayan arkeolojik katmanın yerinde korunmasını esas alıyor; her kazı, buluntunun çevresindeki bağlamı da yok ediyor. Klompmaker ise toprağın kemiği ve metali sonsuza dek saklamadığını söylüyor.⁷

Müzenin kendi tanıtımına göre 1685'teki kazı odanın yalnızca küçük bir köşesine dokundu, büyük kısmı bugüne kadar kazılmadı. Mezar odası 1983'ten beri aynı beton blokların altında duruyor.⁴

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.