Şas partisinin lideri Aryeh Deri 14 Ekim 2026'da Haredi haber sitesi Kikar HaShabbat'a verdiği röportajda tek bir şart koydu. Yeşiva öğrencilerinin askerlik durumu yasayla düzenlenmedikçe Şas hiçbir hükümete girmeyecek, dışarıdan destek de vermeyecekti.1 İki gün önce öteki Haredi partisi Birleşik Tora Yahudiliği'nin (BTY) başkanı Yaakov Asher aynı sözü daha kısa söylemişti: "Bu yasayı gerçekten çıkarmayan bir hükümete girmeyeceğiz. Nokta."1
İsrail 27 Ekim'de sandığa gidiyor. Son anketler iki partiye 120 sandalyenin 15'ini veriyor ve ne iktidar bloku ne muhalefet 61'e ulaşabiliyor. Ülke nüfusunun yüzde 14'ünü oluşturan ultra Ortodoks Yahudilerin, İbranice adıyla Haredilerin partileri bu yüzden yine hükümeti kimin kuracağını belirleyebilecek konumda.
- 1948'de 400 öğrenciyle başlayan askerlik muafiyetinin hangi koalisyon pazarlığıyla sınırsız hale geldiği anlatılıyor.
- Haredi nüfusun büyüme hızı ve bunun sandıktaki karşılığı rakamlarla veriliyor.
- Yüksek Mahkeme'nin 2024 kararından sonra Netanyahu koalisyonunun nasıl 61 sandalyeye düştüğü var.
- İki partinin 27 Ekim seçiminden sonra hangi şartla hükümet görüşmesine gireceği anlatılıyor.
400 öğrenciden 63 bine
Muafiyet Bağımsızlık Savaşı sırasında başladı. Başbakan David Ben-Gurion 1948'de Agudat Yisrael partisinin isteğini kabul etti ve Tora okulunda, yani yeşivada tam gün okuyan 400 genç erkeği askerlikten muaf tuttu.2 Gerekçe Holokost'ta yok edilen Avrupa yeşivalarının yeniden kurulmasıydı. Hahambaşı Yitzhak Halevi Herzog da o kış Ben-Gurion'a yazdığı mektupta, on binlerce yeşiva öğrencisinin öldürüldüğünü hatırlatıp geride kalanların askerlikten muaf tutulmasını istemişti.3
Savunma Bakanlığı 1967'de yıllık kontenjanı 800 öğrenciyle sınırladı.2 Kırılma 1977'de geldi. Likud ilk kez seçimi kazanmıştı ve Menahem Begin'in kurduğu koalisyon 62 sandalyeye dayanıyordu; Agudat Yisrael'in 4 milletvekili olmadan çoğunluk yoktu.4 Koalisyon anlaşmasıyla kontenjan kaldırıldı, dine sonradan dönenler de erteleme hakkı kazandı. Yeni ertelemeler Likud'un ilk döneminde yılda 900'den 1.400'e çıktı.5
Yüksek Mahkeme 2024'te muaf durumdaki Haredi erkek sayısını yaklaşık 63.000 olarak verdi.6
Seçim sistemi küçük partiyi nasıl güçlendiriyor
İsrail'de seçim ülke çapında tek bir liste üzerinden yapılıyor. Yüzde 3,25 barajını aşan partiler 120 sandalyeyi oyları oranında paylaşıyor ve hükümet kurmak için 61 sandalye gerekiyor. Bugüne kadar hiçbir parti tek başına çoğunluk alamadı.
İki Haredi partisi iki ayrı topluluğa sesleniyor. Şas'ı 1984'te eski Sefarad hahambaşı Ovadia Yosef kurdu ve parti Orta Doğu ile Kuzey Afrika kökenli Yahudilere hitap ediyor. İlk seçiminde 4 sandalye aldı, 1999'da 17 sandalyeyle en yüksek sonucuna ulaştı.7 BTY ise Avrupa kökenli Haredilerin iki partisinin, Hasidik Agudat Yisrael ile Litvanya geleneğinden gelen Degel HaTora'nın ortak listesi. İki partide de büyük kararları hahamlardan oluşan kurullar veriyor; Şas'ta bu kurulun adı Tora Bilgeleri Konseyi.7
İsrail Demokrasi Enstitüsü'nün (IDI) hesabına göre iki partinin toplam oy payı 1992'de yüzde 8,2 iken 2022'de yüzde 14,1'e çıktı.8 1 Kasım 2022 seçiminde Şas 11, BTY 7 sandalye kazandı. Benyamin Netanyahu'nun kurduğu koalisyonun 64 sandalyesinin 18'i bu iki partiye aitti; onlar olmadan koalisyon 46 sandalyede kalıyordu.
Yılda yüzde 4 büyüyen bir topluluk
IDI'nin 2026'da yayımladığı onuncu yıllık rapora göre Haredi nüfus 2025'te yaklaşık 1,45 milyona ulaştı. Bu, ülke nüfusunun yüzde 14,3'ü. Topluluk yılda yaklaşık yüzde 4,2 büyüyor ve rapor bunu gelişmiş ülkelerdeki en hızlı nüfus artışı olarak tanımlıyor. Kadın başına 6,5 doğum düşüyor, Haredi olmayan Yahudi kadınlarda bu sayı 2,2. Haredilerin yüzde 57'si 20 yaşın altında; Merkez İstatistik Bürosu'nun tahminine göre 2030'da nüfusun yüzde 16'sını oluşturacaklar.8
- %14,3
- Haredilerin 2025'te İsrail nüfusundaki payı, yaklaşık 1,45 milyon kişi.IDI, Haredi Toplum İstatistik Raporu 2025
- %54
- Haredi erkeklerin istihdam oranı; on yıl önce yüzde 52'ydi. Haredi kadınlarda oran yüzde 81.IDI, 2025
- 169.366
- 2023'te yeşiva ve kolelde tam gün Tora okuyan erkek sayısı; 2013'ten bu yana yüzde 83 artış.IDI, 2025
- 3.060
- 2025'te askere ya da sivil hizmete giden Haredi sayısı; 2015'te 3.022'ydi.IDI, 2025
Bu büyüme sandığa gecikmeyle yansıyor, çünkü bugün doğan çocuk ancak 18 yaşında oy kullanabiliyor. Askerlik tartışması da tam bu genç erkekler üzerinden yürüyor. Tam gün okuyanların sayısı on yılda nüfustan hızlı arttı; evli erkeklerin okuduğu kolellere verilen devlet desteği bu artışın başlıca nedeni olarak gösteriliyor. Askere gidenlerin sayısı ise yerinde saydı. IDI nüfus artışı hesaba katıldığında bunun gerçekte yaklaşık dörtte birlik bir düşüş olduğunu yazıyor ve askere giden "Haredilerin" çoğunun artık kendini Haredi saymadığını not ediyor.8
Mahkeme kararından sandığa
Muafiyetin yasal dayanağı Haziran 2023'te sona erdi. Hükümet orduya Haredileri çağırmama talimatı verdi. Yüksek Mahkeme 25 Haziran 2024'te dokuz yargıcın oybirliğiyle bu talimatın yetkisiz olduğuna ve devletin yeşiva öğrencilerini askere alması gerektiğine hükmetti. Askerlik yerine okuyan öğrencilerin yeşivalarına devlet desteği de kesildi. Kararı veren heyette kendisi de dindar olan muhafazakâr yargıçlar Noam Sohlberg ve David Mintz de vardı.6
Koalisyon muafiyeti bir yıl boyunca yeniden yasaya geçiremedi. 15 Temmuz 2025'te BTY, Degel HaTora'nın ruhani liderleri Haham Dov Lando ile Haham Moşe Hillel Hirsch'in talimatıyla hükümetten ve koalisyondan çekildi.9 Ertesi gün Şas da bakanlarının istifa edeceğini açıkladı, ama koalisyonda kaldı. Netanyahu'nun mecliste dayandığı çoğunluk 61 sandalyeye indi.10
2026 boyunca askerlik çağrısına uymayan yeşiva öğrencileri gözaltına alındı. Koalisyonun bu gözaltıları yedi ay durduran yasasını Yüksek Mahkeme Temmuz'da, itirazlar incelenene kadar dondurdu. 8 Ekim'de Kudüs'te Bar-İlan Caddesi'ni kapatan Haredi göstericilerle polis arasında arbede çıktı.1 B'Yachad partisinin lideri, eski başbakan Naftali Bennett ise Deri'nin açıklamasına, Haredi muafiyetini koruyan bir hükümetin yedek askerlere yılda 150 gün görev anlamına geleceğini yazarak karşılık verdi.1
Seçimden önceki son anketler 23 Ekim'de yayımlandı. Kanal 12 Şas'a 8, BTY'ye 7 sandalye veriyor; Kan ve Kanal 13 ise iki partiyi 7 ve 8 sandalyede gösteriyor. Üç ankette de Netanyahu'nun bloku ile Gadi Eisenkot'un başını çektiği muhalefet bloku 61'in altında kalıyor; Kanal 12'nin hesabında koalisyon partileri 50, muhalefet 56, Arap çoğunluklu partiler 14 sandalyede.11 Haredi kaynaklara göre iki parti, yasa çıksa bile Yüksek Mahkeme'nin onu bozup bozmayacağını görmeden hükümete girmekte acele etmeyebilir.12 Sandıklar 27 Ekim'de saat 22.00'de kapanacak; 7,3 milyon seçmenin belirleyeceği 26. Knesset'in ilk çıkış anketleri de aynı dakikada yayımlanacak.11
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Karmel, A. (14 Ekim 2026). "Deri says Shas, like UTJ, won't join next government without a draft exemption law". The Times of Israel. timesofisrael.com ↩
- Israel Democracy Institute. "Development of the Haredi Exemption Law" (zaman çizelgesi, 1948-2024). en.idi.org.il ↩
- Ellenson, D. (2018). "The Supreme Court, Yeshiva Students, and Military Conscription: Judicial Review, the Grunis Dissent, and its Implications for Israeli Democracy and Law". Israel Studies, 23(3). doi:10.2979/israelstudies.23.3.24 ↩
- Feitelson, D. (12 Mayıs 2019). "Mahapah: 1977 simna et thilat ha-hidardrut ha-akademit shel ha-haredim" (İbranice). TheMarker. themarker.com ↩
- Ilan, S. (1999). Draft Deferment for Yeshiva Students: A Policy Proposal. Kudüs: Floersheimer Institute for Policy Studies, yayın no. 4/10e. fips.huji.ac.il ↩
- Sharon, J. (25 Haziran 2024). "In historic ruling, High Court says government must draft Haredi men into IDF". The Times of Israel. timesofisrael.com ↩
- Israel Democracy Institute. "Shas" (parti profili ve 1984-2022 seçim sonuçları). en.idi.org.il ↩
- Malach, G. ve Cahaner, L. (2026). Annual Statistical Report on Ultra-Orthodox (Haredi) Society in Israel 2025. Kudüs: Israel Democracy Institute. en.idi.org.il ↩
- "Haredi faction quits Netanyahu-led Israeli gov't, coalition" (15 Temmuz 2025). The Jerusalem Post. jpost.com ↩
- "Shas bolts gov't for failing to enshrine Haredi non-enlistment in law, remains part of PM's coalition" (16 Temmuz 2025). The Times of Israel. timesofisrael.com ↩
- "Final polls before election show both blocs short of majority, small parties out of Knesset" (23 Ekim 2026). The Times of Israel. Kanal 12 anketi: Midgam, 1.018 kişi, hata payı %4,4. timesofisrael.com ↩
- "Israeli election: Haredi parties may refuse to endorse both Benjamin Netanyahu, Gadi Eisenkot" (Ekim 2026). The Jerusalem Post. jpost.com ↩
Kapak: Yeşiva öğrencilerinin askere alınmasına karşı Kudüs'te düzenlenen miting, 2 Mart 2014. Fotoğraf: Zivya, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
