Tehlike Anında Tekerlek Gibi Yuvarlanan Yılan Türü

Ağustos 2019'da Malezya'nın kuzeyinde, Kedah eyaletindeki Jerai Dağı yakınında üç herpetolog yolun karşısına geçen küçük bir yılan gördü. Yanına yaklaştıklarında yılan kaçmak için sürünmedi. Gövdesini bir halka gibi kıvırdı, kendini havaya fırlattı ve yokuş aşağı yuvarlanmaya başladı. Beş saniyeden kısa sürede yaklaşık bir buçuk metre yol aldı. Ekipten Evan Quah bu hareketi daha önce bir kez görmüş, ama elinde kamera olmadığı için kaydedememişti. Bu kez fotoğrafladılar, yılanı yakalayıp düz bir zemine bıraktılar ve aynı hareketi tekrar tekrar izlediler. Gözlem Nisan 2023'te Biotropica dergisinde yayımlandı.¹

Yılan, Güneydoğu Asya ormanlarında yaprak döküntüsünün altında yaşayan cüce kamış yılanıydı (Pseudorabdion longiceps). Japonya'daki Toho Üniversitesi'nden Yosuke Kojima'nın ekibi bu hareketin nasıl yapıldığını ilk kez yüksek hızlı kamerayla ölçtü. Sonuçlar 19 Ekim 2026'da Current Biology dergisinde çıktı.²

İki metrelik pistte on üç yılan

Kojima bu davranışı 2019'da Malezya'nın Sarawak eyaletindeki bir meslektaşından duydu. Ekip, Kuching yakınlarındaki Kubah Milli Parkı'ndan yılan topladı: on bir P. saravacense, birer tane de P. collaris ve P. longiceps. Karşılaştırma için aynı ormanda yaşayan ve dışarıdan bakınca çok benzeyen altı kamış yılanı (Calamaria) da alındı. Hayvanların boyu 11 ile 28 santimetre arasındaydı. Kojima, Science News'e verdiği demeçte bu yılanları bulmanın kolay olmadığını, hep yaprakların altına saklandıklarını anlatıyor.³

Kayıtlar 2019 ve 2022'de Borneo'da yapıldı. Yılanlar 2,2 metre uzunluğunda, yalnızca 20 santimetre genişliğinde bir pistin ucuna tek tek bırakıldı ve hafifçe dokunularak harekete geçirildi. Kameralar pisti üstten ve yandan çekti.²

Sonuç keskin çıktı. On üç cüce kamış yılanının hepsi yuvarlandı. Altı Calamaria yılanının hiçbiri yuvarlanmadı. Cüce kamış yılanları yuvarlanırken saniyede 1,72 ile 3,69 metre arasında tepe hıza ulaştı, ortalama 2,29 metre. En hızlısı saatte yaklaşık 13 kilometreye denk geliyor. Bu ortalama, aynı hayvanların yandan kıvrılarak sürünürken ulaştığı tepe hızın dört katı. Yılanlar dar pistten pek taşmadı ve hem sahada hem laboratuvarda yuvarlanmayı çoğunlukla yakındaki bir nesnenin altına dalarak bitirdi.²

Aksı olmayan bir tekerlek

Tekerlek bir aksın çevresinde döner. Hayvanın gövdesinde öyle bir parça yok. Bütün beden dönerse baş da döner, gözler ve öteki duyu organları her turda yerle gökyüzü arasında savrulur. Hayvan bu durumda yönünü ayarlayamaz. Hız arttıkça sorun büyür.⁴

Videolar yılanın bu sorunu gövdesini ikiye ayırarak çözdüğünü gösterdi. Arka gövde sıkıca kıvrılıp yerde bir tekerlek gibi yuvarlanıyor. Ön gövde havada duruyor ve baş gidiş yönüne bakıyor. Yuvarlandıkça yere değen bölge gövde boyunca geriye kayıyor, gövde de bu sırada uzuyor. Sonunda kuyruk zemine bastırıp hayvanı havaya itiyor. Arka gövde dönmeye devam ederken S biçimini alıyor ve başın üstünde bir kemer kuruyor. Yılan bu kemeri başının yanından aşağı savurup yere değdiriyor. Araştırmacılar bu harekete "vuruş" adını verdi. Her vuruş yeni bir yuvarlanma turunu başlatıyor. Bir turda gövdenin sol yanı yere değiyorsa sonrakinde sağ yanı değiyor, vuruşun yönü de her seferinde soldan sağa geçiyor.²

Baş bütün bu dönüşe katılmıyor. Gidiş yönüne bakmayı sürdürüyor, yüksekliği de görece sabit kalıyor. Hızlı yuvarlanmalarda yılanlar başı yerden daha yüksekte tutuyor ve aşağı yukarı oynamasını azaltıyor.² Ekip bunu uçan yılanların ağaçtan atlarken başlarını sabit tutmasına benzetiyor.³

Akrabası neden yuvarlanmıyor

Çalışmaya katılmayan Brown Üniversitesi'nden biyolog Jessica Tingle, uzun ve ince bir hayvanın bu kadar patlayıcı bir hareketi yapabilmesinin kaslara ve kemiklere ağır yük bindirdiğini düşünüyor. Ona göre asıl merak edilen, cüce kamış yılanlarının anatomisinde ya da sinir sisteminde bu hareketi mümkün kılan özel bir şey olup olmadığı. Belki de bütün yılanlarda gereken donanım var ve çoğu onu hiç kullanmıyor.³ Makale bu soruya cevap vermiyor.

Davranışın cinste ne kadar yaygın olduğu da yeni yeni ortaya çıkıyor. Oldřich Kopecký 2025'te Borneo'da yaşayan beyaz enseli cüce kamış yılanının (P. albonuchalis) yuvarlandığını video kaydıyla bildirdi.⁵ Quah'ın ekibi 2023 makalesinde iki olası kazanç saymıştı: hızlı uzaklaşmak ve kokuyla iz süren bir avcıya yer yer kopan bir iz bırakmak. İkincisi henüz denenmiş bir fikir değil.¹

Yuvarlanarak kaçan öteki hayvanlar

Doğada tekerlek yok, yuvarlanmak da nadir. Sedef güvesinin tırtılı (Pleurotya ruralis) saldırıya uğrayınca gövdesini halka yapıp geriye doğru en fazla beş tur atıyor. John Brackenbury 1997'de bu kaçışın hızını saniyede 39 santimetre ölçtü, yani tırtılın normal yürüyüşünün yaklaşık 40 katı.⁶ Namib Çölü'ndeki altın tekerlek örümceği bacaklarını toplayıp kum tepesinin dik yamacından aşağı saniyede yaklaşık bir metre hızla yuvarlanıyor. Kaplan böceği larvası ise rüzgâr arkasından ittiğinde saniyede 3 metreye kadar çıkabiliyor.⁷ Örümcek yokuşa, larva rüzgâra yaslanıyor. Cüce kamış yılanı düz bir pistte bu hıza yalnızca kendi kas gücüyle ulaştı.

Amerikan halk anlatılarında kuyruğunu ağzına alıp çember gibi yuvarlanan "çember yılanı" efsanesi 19. yüzyıldan beri anlatılır. Tingle bu hikâyeleri hep hayal gücünün ürünü saymış. 19. yüzyıl yazarlarının gerçekten böyle bir hayvanı görüp görmediği bilinmiyor.³

Reptile Database'e göre Pseudorabdion cinsinde 15 tür tanımlı.⁸ Yuvarlanma bugüne kadar bunların dördünde kayda geçti: 2023'te P. longiceps, 2025'te P. albonuchalis, 2026'da da P. saravacense ile P. collaris.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.