İnsan Derisinde Islaklık Algılayıcısı Yok: Islaklığı Soğuktan ve Dokunuştan Çıkarıyoruz

Amerikalı psikolog Isaac Madison Bentley 1900'de yayımladığı bir deneyde gönüllülerin gözlerini bağladı, parmaklarına ince bir lastik kılıf geçirdi ve parmakları sırayla sıcak, ılık ve soğuk suya daldırttı. Su kılıfın içine sızmıyordu, deri kupkuru kalıyordu. Gönüllüler yine de parmaklarının ıslandığını söyledi ve bu his en çok soğuk suda belirginleşti. Deneyin nasıl kurulduğu anlatıldığında bazıları parmağının hiç ıslanmadığına önce inanmadı.¹

Aradan geçen 126 yılda bu gözlem defalarca sınandı. İnsan derisinde ıslaklığa özgü bir duyu algılayıcısı bulunamadı; ıslaklık hissini beyin, soğuk ve dokunma sinyallerini birleştirerek kuruyor.²

Kuru ama ıslak

Loughborough Üniversitesi'nden Davide Filingeri ve ekibi 2013'te Bentley'nin gözlemini ölçüme döktü. Dokuz kadın gönüllünün ön koluna, altı farklı soğuklukta kuru bir temas yüzeyi değdirdiler. Gönüllüler kollarını göremiyordu. Dokuz kişiden beşi bazı uyarımlarda kolunun ıslandığını bildirdi, dördü ise hiç ıslaklık hissetmedi. Bütün kuru ve soğuk uyarımların yüzde 35'i ıslak diye algılandı. Yanılsamayı doğuran, derinin saniyede 0,14 ile 0,41 derece arasında soğumasıydı. Derideki su buharlaşırken de benzer bir serinleme oluyor.³

Dört kişinin hiçbir şey hissetmemesi de bir bulgu. Araştırmacılar soğuğun tek başına yetmediğini, dokunma ve görme gibi başka duyuların ve kişiden kişiye değişen sıcaklık hassasiyetinin de işe karıştığını yazdı.³

Sineğin anteninde nem duyusu

Nemi doğrudan algılayan duyu hücreleri böceklerde var. Sirke sineğinin anteninde sakkulus denen küçük bir cep bulunuyor. 2016'da birbirinden bağımsız çalışan iki ekip, buradaki bazı sinir hücrelerinin hava kuruduğunda etkinleştiğini ve bunun için IR40a, IR93a ve IR25a adlı üç reseptör proteinine ihtiyaç duyduğunu gösterdi.⁴⁵ Ertesi yıl ekiplerden biri, hava nemlendiğinde etkinleşen ikinci bir hücre grubu buldu. Susuz kalmış sinekler nemli köşeyi bu iki sistemi birlikte kullanarak arıyordu. Sivrisinekler de aynı tür nem sinyalini kan emecekleri canlıyı bulurken kullanıyor.⁶

Bu reseptör ailesi böceklerin de içinde bulunduğu büyük bir hayvan grubuna özgü, insanda karşılığı yok. Bizim derimizde soğuğa, sıcağa, basınca, titreşime ve gerilmeye duyarlı uçlar var.²

Soğuk susunca ıslaklık da azalıyor

Filingeri'nin ekibi 2014'te soruyu tersinden sordu. On üç erkek gönüllünün ön koluna ve işaret parmağına, her seferinde 2 mililitre suyla ıslatılmış pamuklu kumaş değdirildi. Kumaşın altındaki başlık 25, 30 ya da 35 dereceye ayarlanmıştı. Su miktarı hep aynıydı, ama 25 derecelik kumaş belirgin biçimde daha ıslak bulundu. Gönüllüler kolunu kumaşın üstünde ileri geri kaydırdığında ve sonra kaldırıp nemin buharlaşmasına izin verdiğinde his güçlendi.⁷

Asıl deney üst kola sarılan bir tansiyon manşetiyle yapıldı. Manşet 140 mmHg basınçla en fazla 25 dakika şişik tutuldu. Bu basınç önce soğuğu ve hafif dokunuşu taşıyan kalın sinir liflerini, yani A liflerini zayıflatıyor; sıcaklığı ve ağrıyı taşıyan ince C lifleri daha geç etkileniyor. Manşet takılıyken aynı ıslak kumaşlar belirgin biçimde daha az ıslak hissedildi ve en büyük düşüş soğuk kumaşta görüldü. Ekip sonucu bir öğrenme modeliyle açıkladı. Beyin hayat boyunca ıslaklıkla birlikte gelen soğuk ve dokunma sinyallerini eşleştiriyor, yeni bir temasta da bu eşleşmeye göre en olası açıklamayı seçiyor.⁷

Islaklık deriden sıcaksa soğuk sinyali hiç gelmiyor. Aynı ekip yedi gönüllünün sırtına deriden 4 ve 8 derece sıcak uyarımlar uyguladı; bunların bir kısmı ıslaktı, bir kısmı kuru. Gönüllüler ıslak olanlarla kuru olanları ayıramadı.⁸

Araştırmacıların gündelik örneği burun kanaması. Kanın sıcaklığı 37 derece civarında, derinin ortalama sıcaklığı ise 30 derece kadar. Burnu kanayan biri bunu çoğu zaman ancak başkası söyleyince ya da eliyle dokununca fark ediyor.⁷

Yarım damla yetiyor

Southampton Üniversitesi'nden Filingeri, Loughborough'dan Charlotte Merrick ve Procter & Gamble'dan Rodrigo Rosati 2021'de parmak ucunun ne kadar hassas olduğunu ölçtü. Ne dokunduğunu görmeyen sekiz gönüllü, işaret parmağını farklı miktarda ve sıcaklıkta su emdirilmiş yüzeylere bastırdı. Deri sıcaklığına yakın, 33 derecelik suda eşik ortalama 24,7 mikrolitre çıktı; bu sıradan bir damlanın yaklaşık yarısı. Su 29 dereceye soğutulunca eşik 18,7 mikrolitreye indi, 37 dereceye ısıtılınca 27 mikrolitreye çıktı.⁹

Sürtünmenin payı da 2022'de ölçüldü. Yirmisi kadın, yirmisi erkek kırk gönüllü parmağını 21 farklı ıslak yüzeyde aynı açı, basınç ve hızla kaydırdı. Sürtünme, ıslaklık hissindeki farkların yalnızca yüzde 11'ini açıkladı. Yüzeyin deriden ne kadar hızlı ısı çektiği yüzde 22, yüzeydeki su miktarı yüzde 18 pay aldı. Kadınlarla erkekler arasında fark çıkmadı.¹⁰

Yaşla zayıflayan his

Wildgoose, Valenza ve Filingeri'nin de aralarında bulunduğu ekip 2021'de yaş ortalaması 22 olan on genç erkekle yaş ortalaması 58 olan on erkeği karşılaştırdı. Alına, boyna, bele, ayak üstüne, işaret parmağına ve başparmağa soğuk, nötr ve ılık ıslak uyarımlar değdirildi. Daha yaşlı grup ıslaklığı ortalama yüzde 15 daha zayıf hissetti. İki grubun sıcaklık algısında fark yoktu. Yaşlıların derisinde elektrik iletkenliği yaklaşık yüzde 78 düşük ölçüldü; bu, derinin daha kuru olduğunu gösteriyor. Araştırmacılar kaybı derinin mekanik yapısındaki ve dokunma duyusundaki yaşa bağlı değişime bağladı.¹¹

Çalışmaya kadınlar katılmadı. Fark en çok soğuk ıslak uyarımda, belde ve ayak üstünde göründü: iki bölgede de 58 yaş grubunun ıslaklık hissi gençlerinkinden yüzde 37 düşüktü.¹¹

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.