Juan Galarza'nın ekibi 2024 yazında Svalbard'ın kuzeyindeki sularda haftalarca deniz tabanını taradı ve aradığını seferin son gününde buldu.1 Sonar ekranında kabarcık izi belirdiğinde kimse sevinmedi. Aynı iz daha önce altlarından geçen bir balina sürüsünden ya da sülfürden çıkmıştı. Kabarcıkların metan olduğu ancak üç ayrı cihazla ölçüldükten sonra kesinleşti.
Galarza, Finlandiya'daki Oulu Üniversitesi'nde moleküler ekolog. Peşinde olduğu şey gaz yatağı değil, o gazla beslenen ve bu sırada hidrojen açığa çıkardığı düşünülen bakteriler.
- Güneş ışığının hiç ulaşmadığı, sıfıra yakın sıcaklıktaki bir deniz tabanında yaşamın neyle beslendiğini anlattık.
- Bugün dünyada kullanılan hidrojenin ne kadarının temiz üretildiğini grafikle gösterdik.
- Finlandiyalı ekibin bakterilerin genini fabrikada üretilen başka bir mikroba taşıma planını yazdık.
- Bu fikrin henüz kanıtlanmamış tarafını ve Arktik'teki ısınmanın neden işi aceleye getirdiğini ayırdık.
Karanlıkta sızan gaz
Deniz tabanındaki çatlaklardan metan gibi gazların yavaşça çıktığı yerlere soğuk sızıntı deniyor. Su, çevresindeki deniz suyuyla aynı sıcaklıkta, yani donma noktasına yakın. Işık yok, oksijen çoğu zaman az.2 Okyanus ortasındaki sıcak su bacaları magmayla ısınıp yüzlerce dereceye çıkarken burada her şey sakin ve soğuk. Buradaki mikroplar enerjiyi güneşten almıyor, gazla girdikleri kimyasal tepkimelerden alıyor. Bu yola kemosentez deniyor.
Svalbard'ın kuzeyi bu tür sızıntılarla dolu. Norveç ve Hollanda'dan bir ekip Kasım 2020'de Kronprins Haakon araştırma gemisiyle Norskebanken sığlığını ve Hinlopen Çukuru'nu taradığında birinde 288, ötekinde 239 kabarcık sütunu saydı. Hinlopen'deki sütunlar deniz tabanından 222 metre yukarıya kadar uzanıyordu.3
Oulu Üniversitesi'nin açıklamasına göre ekip, bu tortularda yaşayan bazı mikropların hidrojeni hem ürettiğini hem de tükettiğini düşünüyor.2 Galarza'nın araştırma grubu da sızıntıların, başka denizlerde gördüğümüz büyük tüp kurtları gibi canlılar olmadan da şaşırtıcı ölçüde verimli olabildiğini yazıyor.4
Hidrojenin üretim sorunu
Hidrojen yanınca geriye su kalıyor. Sorun, saf hidrojenin doğada nadir bulunması ve sudan ya da doğal gazdan ayrıştırılması gerekmesi. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) 2025 raporuna göre dünyada 2024'te yaklaşık 100 milyon ton hidrojen kullanıldı ve bunun neredeyse tamamı fosil yakıtlardan geldi. Yalnızca hidrojen üretmek için 290 milyar metreküp doğal gaz yakıldı. Düşük emisyonlu yollarla üretilen hidrojen 2025'te 1 milyon tona ulaşması beklenen, toplamın yüzde 1'inin altında bir pay.5
Suyu elektrikle ayrıştıran elektroliz temiz bir yol ama çok enerji, çok su ve büyük tesis istiyor.2 Oulu ekibi bunun yanında biyolojik bir seçenek arıyor. Üniversitenin hidrojen programı H2FUTURE, projeyi Aralık 2024'te seçti ve 2025-2026 dönemi için 50.000 avro ayırdı. Aynı turda yer altında kendiliğinden oluşan, beyaz hidrojen denen gazın oluşumunu hızlandırmaya çalışan bir proje de destek aldı.6
Plan üç adımlı. Önce tortudaki bütün mikrop topluluğunun DNA'sı okunuyor ve hidrojen tepkimesini yöneten enzimler bulunuyor. Sonra bu enzimlerin laboratuvar koşullarında çalışıp çalışmadığı deneniyor.2 Galarza'nın aklındaki son adım, ilgili genleri sanayide zaten tonlarca üretilen E. coli bakterisine aktarmak. Böyle bir bakteri metana muhtaç olmaz; kâğıt fabrikasının organik atığıyla beslenip hidrojen çıkarabilir.1 Üniversite, bu enzimlerin çok düşük sıcaklıkta verimli çalışmasının üretimdeki enerji ihtiyacını azaltabileceğini söylüyor, ama hedefin elektrolizin yerini almak olmadığını da ekliyor.2
- ~100 milyon ton
- 2024'te dünyada kullanılan hidrojen; büyük kısmı doğal gaz ve kömürden.IEA, Global Hydrogen Review 2025
- %1'in altında
- Düşük emisyonlu yollarla üretilen hidrojenin toplam içindeki payı.IEA, Global Hydrogen Review 2025
- 50.000 avro
- Oulu Üniversitesi'nin Arktik biyohidrojen projesine 2025-2026 için ayırdığı destek.Oulu Üniversitesi, 9 Aralık 2024
- 14,29 milyon km²
- Arktik deniz buzunun 15 Mart 2026'daki kış zirvesi; 2025 ile birlikte 48 yıllık kaydın en düşüğü.NSIDC, Mart 2026
Gemide yatak yoktu
Arktik'te araştırma pahalı. Galarza'nın verdiği rakama göre gemi ve mürettebat kiralamak günde 20.000 dolar civarında.1 Maliyeti bölmek için jeolog ve oşinograflarla aynı gemiye bindiler. Yatak yetmeyince geceleri Svalbard'ın kuzeyindeki ıssız adalarda, kutup ayısına karşı tüfekle kamp kurdular. Bir fırtınada bilgisayarlar dahil eşyalarını kampta bırakıp Longyearbyen'e sığınmak zorunda kaldılar; ekipmanı daha sonra başka bir sefer topladı.
İlk buluştan sonra ekip iki kez daha döndü, sonuncusu 2026 yazındaydı. Bugüne kadar dört aktif sızıntıdan tortu örneği alındı.1 Galarza'nın anlattığına göre sızıntıların çevresinde bilimin henüz adlandırmadığı 800'den fazla mikrop türü çıktı. Hidrojen üreten bakterinin genomunu da beklediğinden çok hızlı birleştirdi. Galarza bunu, milyonlarca yıl yalıtılmış kaldığını düşündüğü bu canlıların yalnızca hayatta kalmaya yetecek genleri tutmuş olmasına bağlıyor.
Kanıtlanmamış kısım ve daralan zaman
Bu bakterilerin ne kadar hidrojen ürettiği henüz hakemli bir yayında ölçülüp gösterilmedi. Temkinli olmak için sağlam bir sebep var. Metan yiyen arkeler ile yanlarında yaşayan bakteriler arasında hidrojenin haberci görevi gördüğü fikri 2000'lerde yaygındı. 2015'te Nature'da yayımlanan iki çalışma, en iyi incelenen ortaklıklarda elektronların hücreden hücreye doğrudan, tel benzeri yapılarla geçtiğini gösterdi.78 Arktik tortusundaki bakterilerin hidrojeni gerçekten bir yan ürün olarak bırakıp bırakmadığını ölçüm söyleyecek.
Bekleme payı da dar. Arktik, 1979'dan bu yana dünya ortalamasının neredeyse dört katı hızla ısındı.9 Atlantik'ten gelen ılık ve tuzlu su, Svalbard'ın kuzeyinde tam bu sızıntıların üzerinden geçiyor3 ve Arktik'in katman katman duran suyunu karıştırıyor. Araştırmacılar buna Atlantikleşme diyor.10
Deniz buzu da geri çekiliyor. 2026'nın kış zirvesi 15 Mart'ta 14,29 milyon kilometrekarede kaldı ve 2025 ile birlikte 48 yıllık uydu kaydının en düşük değerini paylaştı.11 Galarza'ya göre binlerce yıl değişmeyen bir ortama uyum sağlamış bu uzman mikroplar, suyun kimyasındaki küçük bir kaymaya bile dayanıksız. Oulu'daki grup da sızıntıları, ısınmanın deniz tabanı mikroplarını nasıl etkilediğini izlemek için doğal bir laboratuvar olarak görüyor.4
Projenin desteği 2025-2026 dönemini kapsıyor. Ekim 2026 itibarıyla Arktik enziminin laboratuvarda hidrojen ürettiğini gösteren hakemli bir yayın yok.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Theiler, Z. (20 Ekim 2026). "The Race for Hydrogen Fuel Has Taken These Scientists to the Arctic Seafloor". Smithsonian Magazine. Juan Galarza ile söyleşi: 2024 seferi, dört sızıntı, gemi maliyeti, E. coli planı, 800'den fazla tanımlanmamış tür. smithsonianmag.com ↩
- Oulu Üniversitesi (23 Nisan 2026). "Researchers are looking for ways to produce hydrogen from Arctic microbes". Basın bülteni. oulu.fi ↩
- de Groot, T. R., Kalenitchenko, D., Moser, M. ve ark. (2024). "Methanotroph activity and connectivity between two seep systems north off Svalbard". Frontiers in Earth Science, 12. doi:10.3389/feart.2024.1287226 ↩
- Oulu Üniversitesi (2026). "High-Latitude Seafloor Ecology" araştırma grubu sayfası, yürütücü Juan Galarza. oulu.fi ↩
- IEA (2025). Global Hydrogen Review 2025, Executive summary. Uluslararası Enerji Ajansı. iea.org ↩
- Oulu Üniversitesi (9 Aralık 2024). "H2FUTURE New Research Initiatives (NRI) winning projects have been selected". oulu.fi ↩
- Wegener, G., Krukenberg, V., Riedel, D., Tegetmeyer, H. E. ve Boetius, A. (2015). "Intercellular wiring enables electron transfer between methanotrophic archaea and bacteria". Nature, 526, 587-590. doi:10.1038/nature15733 ↩
- McGlynn, S. E., Chadwick, G. L., Kempes, C. P. ve Orphan, V. J. (2015). "Single cell activity reveals direct electron transfer in methanotrophic consortia". Nature, 526, 531-535. doi:10.1038/nature15512 ↩
- Rantanen, M., Karpechko, A. Y., Lipponen, A. ve ark. (2022). "The Arctic has warmed nearly four times faster than the globe since 1979". Communications Earth & Environment, 3, 168. doi:10.1038/s43247-022-00498-3 ↩
- Polyakov, I. V., Pnyushkov, A. V., Alkire, M. B. ve ark. (2017). "Greater role for Atlantic inflows on sea-ice loss in the Eurasian Basin of the Arctic Ocean". Science, 356, 285-291. doi:10.1126/science.aai8204 ↩
- NSIDC (Mart 2026). "Arctic sea ice record low maximum strikes again". National Snow and Ice Data Center. nsidc.org ↩
Kapak: Oulu Üniversitesi ekibi Arktik'te tekneden örnek alırken. Fotoğraf: Oulu Üniversitesi.
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
