Francis Fukuyama'ya Göre Modern İnsan Neden Geçmişten Daha İyi Durumda?

Marquise de Sévigné 30 Ekim 1675'te, Bretanya'daki Les Rochers malikânesinden kızı Madame de Grignan'a uzun bir mektup yazdı. Mektup, kızının Provence'tan gönderdiği satırları övmekle açılıyor ve Marsilya piskoposunun Polonya kralının yanında savaştığı söylentisiyle sürüyor. Sonra Rennes haberleri geliyor. Damgalı kâğıt vergisine karşı çıkan isyanı bastırmak için kentte beş bin asker bekliyordu ve koca bir sokağın sakinleri kentten sürülmüştü. Marki, isyanı başlatan kemancının iki gün önce tekerlekte kemikleri kırılarak öldürüldüğünü, cesedinin dörde bölünüp parçalarının kentin dört köşesine asıldığını yazıyor. Altmış kişi tutuklanmıştı, ertesi gün asılmaya başlayacaklardı. Paragrafı, valilere hakaret etmemenin ve bahçelerine taş atmamanın bu eyaletten öğrenileceğini söyleyen alaycı bir cümleyle kapatıyor.¹

Francis Fukuyama, 8 Eylül 2026'da çıkan anı kitabı In the Realm of the Last Man için verdiği söyleşilerde, geçmişten kalan bu tür kayıtları ahlakın da ilerleyebildiğinin kanıtı sayıyor.² Bugünün okurunun bu satırlarda ürpermesi, ona göre aradaki üç buçuk yüzyılda bir şeyin değiştiğini gösteriyor.

Darağacının önünde şarkı

Charles Dickens 13 Kasım 1849 sabahı Londra'nın güneyindeki Southwark'ta, Horsemonger Lane Cezaevi'ni gören bir çatıdaydı. Bermondsey'de bir dostlarını parası için öldürüp mutfak zeminine gömen Frederick ve Maria Manning o sabah birlikte asılacaktı. Dickens aynı gün The Times'a bir mektup yazdı. Gece yarısı oraya vardığında en iyi yerleri çocukların ve gençlerin tuttuğunu anlattı. Gece boyunca kalabalık sevilen şarkıların sözlerini değiştirip "Susanna" yerine "Mrs. Manning" diye bağırmıştı. Sabah olunca kavga, bayılan kadınlar ve kaba şakalar arttı. İki mahkûm ipte sallanırken kalabalıkta tek bir acıma belirtisi görmediğini yazdı.³

Dickens bu mektupta idamın kaldırılmasını istemedi; infazların cezaevi duvarlarının arkasına alınmasını önerdi. İngiltere açık infazı 1868'de yasakladı.⁴

Jamaika'ya 1750'de gelen İngiliz Thomas Thistlewood, Westmoreland'deki Egypt plantasyonunda gözetmenlik yaptı, sonra kendisi köle sahibi oldu. 1748'den 1786'daki ölümüne kadar tuttuğu günlükler 10 bin sayfayı aşıyor ve bugün Yale Üniversitesi'nin Beinecke Kütüphanesi'nde saklanıyor. Kütüphanenin tanıtımına göre günlükler, köleleştirilmiş insanlara uyguladığı vahşi cezaları ayrıntılarıyla kaydediyor. Köleleştirilmiş kadınlarla zorla kurduğu ilişkiler de aynı kuru dille not edilmiş. Aynı arşivde hava gözlem defterleri ve okuma notları duruyor; tarihçi Trevor Burnard 2004'te yayımladığı kitabın son bölümünü Thistlewood'un bahçıvanlığına ayırdı.⁵

Kimin acısı hesaba giriyor

Fukuyama'nın okumasında üç kaydın ortak yanı, yazanların kendi toplumlarında sıradan sayılmasıdır. Sévigné çağının en sevilen mektup yazarlarından biriydi. Darağacının önündeki kalabalık eğlenmeye gelmişti. Thistlewood ise uyguladığı cezaları günlüğüne sıradan iş kayıtları gibi geçiyordu. Yoksul isyancı, mahkûm ve köle, bu insanların acımaya değer bulduğu çevrenin dışında kalıyordu.

Bu fikrin kökü Fukuyama'nın eski kitaplarında. 1992'de yayımlanan Tarihin Sonu ve Son İnsan, tarihi insanların saygınlıklarının tanınması için verdiği bir mücadele olarak okuyordu. Fukuyama bu isteğe Platon'dan aldığı adla thymos diyor ve liberal demokrasiyi tanınmayı herkese eşit dağıtmaya çalışan düzen olarak görüyordu. 2018'de çıkan Kimlik'te saygınlığın önce soylulara tanınan bir ayrıcalıkken zamanla bütün yurttaşlara yayıldığını anlattı.⁶

Bugünün anketleri bu genişlemenin bir kısmını ölçüyor. Ipsos'un 2018'de 28 ülkede 23.249 kişiyle yaptığı araştırmada katılımcıların yüzde 73'ü insan haklarının var olduğunu söyledi. Oranın en yüksek çıktığı ülke yüzde 92 ile Türkiye oldu. Türkiye örneklemi çevrimiçi panelden seçildiği için ülkenin daha varlıklı ve internete bağlı kesimini temsil ediyor.⁷ Uluslararası Af Örgütü'nün 2014'te 21 ülkede 21.221 kişiyle yaptırdığı ankette yüzde 82 işkenceye karşı açık kurallar istedi. Aynı ankette yüzde 36, işkencenin bazı durumlarda kabul edilebilir olduğunu düşünüyordu.⁸

Çizginin en net göründüğü yer idam cezası. Af Örgütü kampanyasına başladığı 1977'de idamı her suç için kaldırmış ülke sayısı 16'ydı. Bu sayı 2025 sonunda 113'e ulaştı. Yasada ya da uygulamada idamdan vazgeçmiş ülkelerle birlikte toplam 145 ediyor.⁹

Gray'in itirazı

İngiliz filozof John Gray aynı tabloya başka bakıyor. 2002'de yayımlanan Straw Dogs kitabında bilgideki ilerlemenin gerçek ve artık geri dönülmez olduğunu, ahlakta ise böyle bir birikim olmadığını yazdı. Ona göre yönetimde ve toplumda elde edilen iyileşmeler de gerçekti ama geçiciydi; kaybedilecekleri kesindi. Gray bu yüzden ilerlemeye duyulan inancı batıl inanç sayıyor. Bir söyleşide örnek olarak işkence yasağını verdi: 2001'den sonra ABD'nin Guantánamo'da ve Ebu Gureyb'de işkenceye başvurması, onlarca yıllık bir kazanımın birkaç yılda geri alınabildiğini gösteriyordu.¹⁰

Son veriler Gray'in elini güçlendiriyor. Af Örgütü 2025'te 17 ülkede en az 2.707 infaz kaydetti; bu sayı 2024'teki 1.518'in yüzde 78 üstünde. Çin'de yapıldığı tahmin edilen binlerce infaz bu toplama dahil değil. Suudi Arabistan'da infaz sayısı en az 356 ile ülkenin kayıtlı rekoru oldu.⁹

Fukuyama geri dönüş ihtimalini reddetmiyor. Çizginin düz yükselmediğini, iki dünya savaşı ve soykırımlarla kesildiğini kabul ediyor; iddiası uzun vadeli yön hakkında. Uzaktaki yabancıya komşumuza duyduğumuz kadar borçlu olduğumuzu da düşünmüyor. Polis ve ordu gücü bir toprak sınırıyla tanımlanmak zorunda olduğu için ulus-devleti hâlâ vazgeçilmez sayıyor.⁶

Mektuba ne kadar güvenilir

Sévigné'nin Rennes satırları, Bretanya'daki 1675 bastırmasını anlatan her kitapta alıntılanıyor. Tarihçi Gauthier Aubert 2017'de, markinin isyanı ve bastırmayı andığı kırk kadar mektubun güvenilir kaynak sayılıp sayılamayacağını dönemin bilinen belgeleriyle sınadı.¹¹

Mektupların tonu da tek bir okumaya izin vermiyor. Sévigné 24 Kasım 1675'te kızına, artık eskisi kadar insan tekerlekte kırılmadığını, adalet işlesin diye haftada yalnızca bir kişinin asıldığını, asılmanın ona şimdi serinletici geldiğini yazdı.¹ Bu cümle soğukluk olarak da, korkunç bir sonbaharı anlatmanın acı şakası olarak da okunabiliyor. Fukuyama'nın tezi bu satırların soğukluk olarak okunmasına dayanıyor.

Türkiye 2004'ten beri grafikteki 113 ülkeden biri. Ülkede son infaz 25 Ekim 1984'te Burdur'da yapıldı. 3 Ağustos 2002'de kabul edilen 4771 sayılı kanun, savaş ve yakın savaş tehdidi dışındaki suçlar için ölüm cezasını müebbet hapse çevirdi; 7 Mayıs 2004'teki anayasa değişikliği ölüm cezasını anayasa metninden çıkardı.¹² Ceza, 14 Temmuz 2004'te kabul edilen 5218 sayılı kanunla Türk hukukundan tamamen kaldırıldı.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.