Tarihin En Üretken Matbaacısı: Leonhard Euler'in Bitmeyen Arşivi

Bir bilim insanının ölümü genelde kütüphaneyi kapatır. Raf dolar, yeni cilt gelmez. Leonhard Euler'de tersi oldu. 1783'te Petersburg'da öldüğünde arkasında öyle bir elyazması yığını bıraktı ki Akademi'nin basımevi, sanki hâlâ bir yazar çalışıyormuş gibi yıllarca onun adıyla çıktı. Euler kendi eliyle, geride kalanların yayımlanmasının en az yirmi yıl süreceğini tahmin etmişti. Tahmin iyimser çıktı: stok 1830'a kadar eridi.¹

Bu yüzden Euler'i yalnızca "e" sayısının, π'nin veya köprü grafiğinin adamı diye hatırlamak eksik kalır. Asıl çarpıcı olan, bir insan ömrünün içine sığmayan baskı temposu. Yaşarken basılanlar, ölüm sonrası basılanlar, sonra bir İsveçlinin numaralandırdığı katalog, sonra da bir yüzyılı aşan toplu baskı projesi. Adeta tek kişilik bir matbaa: durmayan bir arşiv.

Kaç sayfa, kaç numara?

Rakamlar tek bir listeden çıkmıyor; katman katman büyüyor. Euler hayattayken yaklaşık 560 yazı ve kitap yayımladı. Ölümünden sonra Petersburg Akademisi elyazmalarını basmaya devam etti; 1830'a gelindiğinde toplam 756'ya çıkmıştı. 1844'te torunlarından Paul-Heinrich Fuss bir sandık daha buldu; 61 elyazması 1862'de basıldı. 1910-1913 arasında İsveçli matematikçi Gustaf Eneström bütün bu yığını tarayıp standart envanteri kurdu: E1'den E866'ya kadar numaralı bir indeks.¹²

Eneström listesine sonradan yayımlanmış bazı mektuplar da karıştığı için "tam 866 basılı makale" demek biraz kabalaşır; yazışmalar çıkarılınca basılı eser sayısı kabaca 850 civarına iner. Ama yön değişmez: tek bir insanın üretimi, bir akademinin yayın takvimini on yıllarca meşgul edecek kadar geniştir. Bugün tarihçiler bir Euler metninden bahsederken hâlâ "E327" gibi numaralar kullanır; sanki bir katalog değil, bir posta kodu sistemi.

Gözler kapanınca tempo yükseldi

1738 civarında sağ gözü neredeyse kördü; Berlin yıllarında Friedrich onu alaycı bir lakapla anıyordu. Euler'in kendi yorumu soğuktu: "Artık daha az dikkat dağınıklığım olacak." 1766'da Petersburg'a dönüşünden sonra sol gözünde katarakt belirdi. Ameliyat kısa süre görüşü açtı, komplikasyonlar ise onu neredeyse tamamen karanlığa bıraktı.³

Beklenen yavaşlama gelmedi. Oğulları, Akademi'den yardımcıları ve özellikle 1770'lerde yanına gelen Nicolas Fuss, Euler'in zihnindeki hesapları kâğıda geçirdi. 1775'te tempo, ortalama haftada bir matematik makalesine çıkıyordu. MacTutor biyografisinin aktardığı gibi, Petersburg'a dönüşünden sonraki dönemde (yani büyük ölçüde körlük yıllarında) toplam üretiminin kabaca yarısı yazıldı.³ Bu, "engeline rağmen yazdı" cümlesinden daha sert bir iddia: arşivin en kalın kısmı, karanlıkta dikte edilen yıllara düşüyor.

Ölüm, basımevi için bitiş değildi

Euler ölürken Petersburg'a bir kehanet bıraktı: gerideki elyazmalarını yayımlamak en az yirmi yıl alır. Andreas Kleinert'in Opera Omnia tarihçesinde bu kehanetin fazla iyimser olduğu açıkça yazılır; stok ancak 1830'da tükenir.¹ Yani bir insan öldükten sonra yarım yüzyıla yakın süre, Akademi'nin dergilerinde ve kitaplarında onun adı dolaşmaya devam etti. Bugün "ölüm sonrası yayın" çoğu alanda birkaç makale demektir. Euler'de bir neslin yayın programı demektir.

Bu tempoyu mümkün kılan şey yalnızca deha değil, bir üretim hattıydı: hafıza, dikte, kâtipler, Akademi'nin basım makinesi. Laplace'ın meşhur tavsiyesi de buradan anlaşılır: "Euler'i okuyun, Euler'i okuyun; o hepimizin ustasıdır." Gauss da benzer bir okul önerisi bırakmıştı. Okunacak şey az olsaydı bu cümleler bu kadar sık tekrarlanmazdı.⁴

Yüzyıllık toplu baskı hâlâ kapanmadı

1907'de İsviçre Bilimler Akademisi Euler Komisyonu'nu kurdu; görev, bütün eserleri ve yazışmaları toplu basmaktı. İlk Opera Omnia cildi 1911'de çıktı. İki dünya savaşı, ekonomi krizleri ve Latin metin + Alman Kurrent elyazması okuyabilen editör kıtlığı işi yavaşlattı. Yine de proje ilerledi: 2006'da 70'i aşkın cilt, 2022'de yaklaşık 80 cilt. Seri I (analiz, cebir, sayı teorisi) tek başına 29 cilt ve 14.000 sayfayı aşar; Seri II (mekanik, astronomi, mühendislik) 31 cilt ve 10.660 sayfa; Seri III fizik, Seri IV yazışma ve yayımlanmamış notlar.⁵

2022'de Komisyon, Seri IV'ün kalanını basılı yerine çevrimiçi yayımlama kararı aldı; Bernoulli ailesiyle birleşik dijital proje de aynı arşivi aranabilir hale getirmeyi hedefliyor.⁵ Yani "bitmeyen arşiv" abartı değil: Euler 1783'te durdu, matbaa ve sonra ekran durmadı.

Senin için buradaki ders, "daha çok yaz" nasihatı değil. Euler'in temposu bir mucize sloganı da değil; ölçülebilir bir yayın tarihi. Bir insan, körken bile haftalık makale üretecek kadar net düşünebildi. Bir akademi, onun ölümünden sonra yarım yüzyıl basım yaptı. Bir komisyon, bir asırdan fazla toplu baskı sürdürdü. Matematik tarihinin en üretken matbaacısı belki de bir makine değil: arkasında kâğıt bırakan ve o kâğıdı başkalarının yüzyıllarca dizdiği bir zihindi.

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.