Kırk yıl alay edilen jeolog: J Harlen Bretz

Washington eyaletinin doğusunda, yağmurun az uğradığı bozkırın ortasında dev bir şelale var. Genişliği beş buçuk kilometre, yüksekliği yüz yirmi metre; Niagara onun yanında oyuncak gibi kalıyor. Tek eksiği su. Dry Falls, yani Kuru Şelale, binlerce yıldır tek damla akıtmadan öylece duruyor. 1920'lerde bu uçurumun kenarında bir adam durdu ve herkesin görmezden geldiği soruyu sordu: buradan bir zamanlar ne aktı?

Ders kitabına sığmayan arazi

J Harlen Bretz aslında lise biyoloji öğretmeniydi. Seattle'da ders verirken bölgenin haritalarındaki tuhaf yer şekillerine takıldı, işi bıraktı, Chicago Üniversitesi'nde jeoloji doktorası yaptı. 1922 yazından itibaren öğrencileriyle birlikte Washington'ın doğusundaki o garip araziyi karış karış yürüdü. Gördükleri hiçbir ders kitabına uymuyordu: sert bazalt kayaya oyulmuş yüzlerce metre derinliğinde kuru vadiler, tepe büyüklüğünde çakıl sırtları, top mermisi çukurunu andıran dev oyuklar ve birbirine örgü gibi geçen kanallar. Bretz bu araziye "Channeled Scablands", kabaca "kanallı yara izi toprakları" adını verdi.

1923'te Journal of Geology'de yayımladığı makalede vardığı sonucu açıkça yazdı: bu manzarayı milyonlarca yılın sabırlı aşındırması değil, akıl almaz büyüklükte tek bir su baskını oymuştu.¹ Kısa süren, ama önüne geleni söküp götüren bir tufan. Sorun şuydu: böyle bir sel insanlık tarihinde hiç görülmemişti. Ve dönemin jeolojisi tek bir ilkenin üzerine kuruluydu.

Bilimin en kutsal ilkesine çarpmak

O ilkenin adı tekdüzelik, yani üniformitarizm: bugün gördüğümüz yavaş süreçler, rüzgar, yağmur, nehir, geçmişi de açıklar. Jeoloji bu ilkeyi, dünyanın Nuh Tufanı gibi felaketlerle şekillendiğini savunan din temelli görüşlere karşı yıllarca savaşarak kazanmıştı. Şimdi içeriden biri çıkıp "burayı dev bir sel oydu" diyordu. Meslektaşlarının kulağına bu, bilimi geriye sarmak gibi geldi.² Üstelik Bretz'in elinde selin nereden geldiğine dair bir cevap da yoktu. Su vardı ama kaynağı ortada yoktu.

Hesaplaşma 12 Ocak 1927'de geldi. Washington Jeoloji Cemiyeti, Bretz'i başkentteki bir toplantıya davet etti. Görünürde bir bilimsel sunum, gerçekte bir pusuydu: alanın en yerleşik isimleri sırayla söz alıp Bretz'in tufanını çürütmeye girişti. Bretz onları sonradan "meydan okuyan altı ihtiyar" diye anacaktı. İşin en çarpıcı yanı şu: itirazı yayımlanan eleştirmenlerden yalnızca biri o araziyi gerçekten görmüştü.² Bretz sarsıldı, bir süre bunalıma girdi, ama vazgeçmedi. Eleştirmenlerine tek tek mektup yazıp itirazlarının ayrıntısını istedi ve kendi verileriyle karşılaştırıp yayımladı.

Arka sırada oturan adam

O gece salonda, tartışmaya hiç karışmayan genç bir adam oturuyordu: Amerikan Jeoloji Kurumu'nda işe yeni girmiş Joseph Thomas Pardee. Pardee'nin bildiği bir şey vardı. Yıllar önce Montana'da, buzul çağında bir buz barajının ardında birikmiş dev bir gölün izlerini incelemişti: Missoula Buzul Gölü. İçinde iki bin küp kilometreden fazla su tutan, yani Bretz'in tufanını tek başına besleyebilecek bir göl.³ Ama Pardee kariyerinin başındaydı, karşısındakiler de kurumun ağır topları. Sustu.

Emsalsiz fikirler genellikle hoş karşılanmaz; düzenli bir dünya tasavvuru sarsılan insanlar şoke olur. J Harlen Bretz, 1928

Sessizlik on beş yıl sürdü. 1942'de Pardee nihayet konuştu: Missoula Gölü'nün tabanında, on beş metre yüksekliğinde dev akıntı dalgacıkları bulmuştu. Bir gölün dibinde ancak suyun tamamı bir anda boşalırsa oluşabilecek izlerdi bunlar.³ Buz barajı çatlamış, göl saatler içinde boşalmış ve o su duvarı Washington'ın bozkırını biçerek Pasifik'e ulaşmıştı. Bretz'in kaynağı belirsiz tufanının artık bir adresi vardı.

Kanıt konuşunca

Ondan sonrası, kanıtın yavaş ama durdurulamaz birikmesi. Savaş sonrası yapılan haritalama çalışmaları, Bretz'in sel yatağı dediği yerlerde dev akıntı izlerini tek tek ortaya çıkardı. Sonraki araştırmalar tabloyu daha da büyüttü: buz barajı bir kez değil, onlarca kez kurulup yıkılmış, bozkır defalarca tufana uğramıştı.⁴ 1965'te uluslararası bir jeolog heyeti araziyi baştan sona gezdi ve gezinin sonunda, yaşı gereği katılamayan Bretz'e bir telgraf çekti. Telgraf tek cümleyle bitiyordu: "Artık hepimiz felaketçiyiz."²

Resmi özür ise 1979'da geldi. Amerika Jeoloji Derneği, alanın en büyük onuru olan Penrose Madalyası'nı 96 yaşındaki Bretz'e verdi. İlk makalesinin üzerinden 56 yıl geçmişti. Bretz madalyayı aldıktan sonra oğluna dönüp bilim tarihinin en buruk esprilerinden birini yaptı: "Tüm düşmanlarım öldü, zafer kutlayacak kimsem kalmadı."⁵ İki yıl sonra, 98 yaşında öldü.

Bretz'in hikayesi çoğu zaman "yalnız kahraman haklı çıktı" diye anlatılır ama asıl ders başka yerde. Bretz haklı çıktı çünkü kırk yıl boyunca arazide kalıp veri toplamaya devam etti; karşıtları haksız çıktı çünkü çoğu o araziyi görmeye bile gitmedi. Bilim o gece Washington'daki salonda yenilmedi, sadece yavaşladı. Kanıt sabırlıdır; masa başındaki itibar ise değildir. Dry Falls'un kenarındaki ziyaretçi merkezinde bugün Bretz'in sözleri asılı duruyor ve önünden her yıl binlerce kişi geçiyor. Kuru şelale hâlâ susuz. Ama artık kimse oradan ne aktığını sormuyor; herkes biliyor.

kafa1milyon

Bu sitenin yazarları ve editörleri. Bilimin, tarihin ve gündelik hayatın en meraklı sorularını kovalıyor; her yazıyı birincil kaynaklarından araştırıyor, özenle yazıyor ve dileyen için sesli anlatıyoruz.