1950 yazında Los Alamos laboratuvarının yemekhanesinde Enrico Fermi, masadaki üç fizikçiye bir soru sordu: "Peki herkes nerede?"1 Edward Teller, Herbert York ve Emil Konopinski açıklama istemeden anladı ve güldü. Fermi uzaylıları kastediyordu.
Konu yemeğe yürürken açılmıştı. The New Yorker'da çıkan bir karikatür, New York'ta kaybolan belediye çöp kutularını uçan daireyle taşıyan küçük yeşil adamlara bağlıyordu. Sohbet oradan ışıktan hızlı yolculuğun mümkün olup olmadığına kaymış, masaya oturulunca başka işlere geçilmişti. Fermi'nin aklı ise hâlâ oradaydı: evren bu kadar büyük ve bu kadar yaşlıysa, birileri buraya çoktan gelmiş olmalıydı. Lafın ortasında sorulan bu üç kelimelik soru bugün onun adını taşıyor ve 76 yıldır cevabı yok.
- 1950 yazında Los Alamos'ta bir öğle yemeğinde sorulan üç kelimelik soru, yetmiş beş yıldır cevaplanamıyor.
- Sadece bizim galakside yüz milyonlarca yaşanabilir gezegen olabilir; buna rağmen 1960'tan beri doğrulanmış tek bir yapay sinyal yakalanmadı.
- Mars'ta fosilleşmiş bir mikrop bulmak neden harika değil, korkunç bir haber olur? Cevap Büyük Filtre'de saklı.
- Bir de en karanlık ihtimal var: belki evren sessiz, çünkü konuşmak intihar.
Sorunun boyutunu bir görelim
Önce sayılara bakalım, çünkü paradoksun bütün ağırlığı sayılarda. Samanyolu galaksisinde en az yüz milyar, bazı hesaplara göre dört yüz milyar yıldız var. Gözlemleyebildiğimiz evrende ise bunun gibi trilyonlarca galaksi. 1990'lardan beri güneş sistemimizin dışında binlerce gezegen keşfettik ve artık şunu biliyoruz: gezegen istisna değil, kural. Neredeyse her yıldızın gezegeni var ve kabaca her beş güneş benzeri yıldızdan birinin, suyun sıvı kalabileceği mesafede, Dünya boyutlarında bir gezegeni olduğu tahmin ediliyor. Sadece bizim galaksideki potansiyel yaşanabilir gezegen sayısı yüz milyonlarla ifade ediliyor.
Şimdi zamana bakalım. Evren 13,8 milyar yaşında; Dünya ise 4,5 milyar. Yani bizden milyarlarca yıl önce doğmuş yıldızlar, gezegenler var. Bir medeniyet bizden sadece bir milyon yıl önde olsa, ki kozmik ölçekte bu bir göz kırpması bile değil, teknolojisini hayal etmemiz imkânsız olurdu. 1975'te gökbilimci Michael Hart bu düşünceyi keskinleştirdi: ışık hızının çok altında giden gemilerle bile, bir medeniyet birkaç milyon yılda bütün galaksiye yayılabilir.2 Galaksinin yaşı bunun binlerce katı. Yani birileri varsa, çoktan her yerde olmalıydılar.
Gözlem tarafında ise elde bir şey yok. Frank Drake 1960 baharında Green Bank'teki 26 metrelik radyo çanağını Tau Ceti ile Epsilon Eridani yıldızlarına çevirdi; o günden beri gökyüzü dinleniyor ve tekrarlanıp doğrulanmış tek bir yapay sinyal bulunmadı.2 1977'de Ohio'daki Big Ear teleskobunun kaydettiği ünlü "Wow!" sinyali de bir daha hiç duyulmadı. Ne bir sonda geldi ne bir mühendislik izi görüldü. Sayıların dolu dediği gökyüzündeki bu boşluğa "büyük sessizlik" deniyor.
İhtimal bir: filtre arkamızda, biz istisnayız
1996'da ekonomist Robin Hanson tartışmaya bugün en çok konuşulan kavramını kazandırdı: Büyük Filtre.3 Mantık şöyle: cansız maddeden galaksiye yayılan bir medeniyete giden yol, bir dizi kapıdan geçiyor. Yaşamın başlaması, hücrenin karmaşıklaşması, çok hücreliliğe geçiş, zekâ, teknoloji, gezegeni terk edebilme. Gökyüzü boş olduğuna göre bu kapılardan en az biri neredeyse hiç kimsenin geçemediği kadar dar olmalı. O dar kapı neresi?
İyimser senaryoda dar kapı arkamızda. Mesela yaşamın kimyasal olarak başlaması ya da basit hücreden karmaşık hücreye geçiş o kadar nadir bir tesadüf ki, galaksi ölü gezegenlerle dolu ve biz piyangoyu kazanmış tek biletiz. Bu senaryoda sessizliğin açıklaması basit: kimse yok, çünkü kimse olamadı. 2018'de Oxford'lu üç araştırmacı bu görüşe matematiksel destek de verdi. Eldeki belirsizlikleri olduğu gibi hesaba kattıklarında Samanyolu'nda yalnız olma ihtimalimizi yüzde 53 ile 99,6, gözlemlenebilir evrende yüzde 39 ile 85 arasında buldular.4 Makalenin adı "Fermi Paradoksunu Çözündürmek". Yazarlara göre paradoks, Drake denklemindeki belirsiz çarpanların her birine tek bir iyimser değer yazılmasından doğuyordu.
İhtimal iki: filtre önümüzde
Kötümser senaryo ise insanın içini üşütüyor: ya dar kapı henüz geçmediğimiz bir kapıysa? Ya yaşam kolayca başlıyor, zekâ sık sık evriliyor ama teknolojik medeniyetler belli bir eşiğe gelince kendilerini yok ediyorsa? Nükleer silahlar, iklim felaketi, kontrolden çıkan teknolojiler... Bu senaryoda gökyüzünün sessizliği bir mezarlık sessizliği: bizden öncekiler vardı ve hiçbiri kapıdan geçemedi.
Filozof Nick Bostrom bu mantıktan yürüyerek tuhaf bir sonuca varıyor: Mars'ta fosilleşmiş bir mikrop bulmak, insanlık için harika değil korkunç bir haber olur.5 Çünkü yaşamın iki gezegende birden başlamış olması, "yaşamın başlaması" kapısının geniş olduğunu gösterir. Kapılardan biri dar olmak zorunda olduğuna göre, dar kapı ihtimali öne, bizim geleceğimize kayar. Bostrom 2008'deki yazısında bu yüzden Mars'ta yaşam arayan araçların hiçbir şey bulamamasını umduğunu yazdı: ölü kaya ve cansız kum onun için iyi haber olacaktı.
İhtimal üç: oradalar ama görmüyoruz
Bir de sessizliği yokluğa değil, bizim görme sınırımıza bağlayan cevaplar var. İnsanlık radyoyu yaklaşık yüz yıldır kullanıyor. Gelişmiş bir medeniyet lazerle ya da henüz bilmediğimiz bir yöntemle haberleşiyorsa, radyo teleskopları onu duymaz.
Zamanlama da tutmayabilir. Drake denkleminin son çarpanı, bir medeniyetin sinyal yaydığı süredir. Bu süre birkaç bin yılsa ve galaksi 13 milyar yaşını geçmişse, iki medeniyetin aynı dönemde yayın yapması çok düşük bir ihtimal. Üçüncü açıklamaya göre ise bilerek uzak duruyorlar. MIT'nin Haystack Gözlemevi'nden radyo astronomu John Ball 1973'te Icarus dergisinde önerdiği "hayvanat bahçesi hipotezi"nde, gelişmiş medeniyetlerin Dünya'yı gördüğünü ama bilerek temas kurmadığını yazdı.6
Ve bir de hepsinden karanlık olanı var. Çinli yazar Liu Cixin'in romanıyla ünlenen "karanlık orman" fikrine göre evren sessiz, çünkü konuşmak intihar.7 Hiçbir medeniyet bir diğerinin niyetinden emin olamaz; yıldızlararası mesafelerde yanlış anlamayı düzeltecek diplomasi de işlemez. O zaman en akılcı strateji ikili: sen sus ve konuşanı yok et. Romandaki benzetmeyle evren, avcıların sessizce dolaştığı ve ateş yakanın vurulduğu bir orman. Bu mantıkla bakınca 16 Kasım 1974'te Porto Riko'daki Arecibo teleskobundan 25 bin ışık yılı ötedeki M13 yıldız kümesine 1.679 bitlik bir mesaj göndermiş olmamız riskli bir hamleydi.
Fermi aslında bunu sormamıştı
İşin tarihçesinde tatlı bir düzeltme de var. O öğle yemeğindekilerin sonradan yazdığı mektuplara göre Fermi, uzaylıların varlığından şüphe etmiyordu; yıldızlararası yolculuğun fizibilitesini sorguluyordu.1 Yani "uzaylı yok" demiyordu, "gelmek zor iş" diyordu. Bugünkü keskin haliyle paradoksu asıl kuran, 1975'te Hart oldu. Radyo astronomu Robert Gray 2015'te Astrobiology dergisinde bu yüzden adın yanlış konduğunu savundu; makalesinin başlığı, paradoksun ne Fermi'ye ait olduğunu ne de gerçek bir paradoks olduğunu söylüyor.1 Ad yine de tuttu.
Soruyu daraltacak ölçümler
Bu ihtimallerden hangisinin doğru olduğunu kimse bilmiyor. Elde tek bir örnek var, o da Dünya, ve tek örnekten bir oran çıkmıyor. Soruyu daraltacak veri ise toplanıyor. iş insanı Yuri Milner ile Stephen Hawking'in 20 Temmuz 2015'te Londra'da duyurduğu Breakthrough Listen programı, on yıl için ayrılan 100 milyon dolarla en yakın bir milyon yıldızı ve galaksi düzlemini radyo ve optik dalgalarda tarıyor.8 James Webb Uzay Teleskobu da ötegezegenlerin atmosferinde yaşamın bırakabileceği gazları arıyor.
Fermi'nin sorusundan bu yana bulunan ötegezegen sayısı 6.000'i geçti ve dinleme 1960'tan beri sürüyor, ama doğrulanmış tek bir yapay sinyal yok. Sıradaki büyük adım NASA'nın 2040'larda fırlatmayı planladığı Yaşanabilir Dünyalar Gözlemevi. Hedefi, Güneş benzeri yıldızların çevresinde en az 25 Dünya benzeri gezegeni doğrudan görüntüleyip atmosferlerini ölçmek.8
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Jones, E.M. (1985). "Where Is Everybody? An Account of Fermi's Question", Los Alamos National Laboratory raporu LA-10311-MS; Gray, R.H. (2015). "The Fermi Paradox Is Neither Fermi's Nor a Paradox", Astrobiology 15(3): 195-199. ↩
- Hart, M.H. (1975). "An Explanation for the Absence of Extraterrestrials on Earth", Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society 16: 128-135; Drake, F.D. (1961). "Project Ozma", Physics Today 14(4): 40-46. ↩
- Hanson, R. (1996). "The Great Filter: Are We Almost Past It?", George Mason University, çalışma makalesi. ↩
- Sandberg, A., Drexler, E. & Ord, T. (2018). "Dissolving the Fermi Paradox", Future of Humanity Institute, Oxford Üniversitesi, arXiv:1806.02404. ↩
- Bostrom, N. (2008). "Where Are They? Why I Hope the Search for Extraterrestrial Life Finds Nothing", MIT Technology Review, Mayıs-Haziran sayısı. ↩
- Ball, J.A. (1973). "The Zoo Hypothesis", Icarus 19(3): 347-349. ↩
- Liu, C. (2008). Karanlık Orman (Üç Cisim Problemi üçlemesinin ikinci kitabı). Ayrıca Drake denklemi için: Drake, F. (1961), Green Bank konferansı. ↩
- Breakthrough Initiatives (20 Temmuz 2015). Breakthrough Listen duyurusu, Royal Society, Londra; National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (2021). Pathways to Discovery in Astronomy and Astrophysics for the 2020s (Astro2020); NASA Habitable Worlds Observatory program sayfası; NASA Exoplanet Archive. ↩


