Eski bir Holivut filmini açıyorsun. Oyuncu bir odada duruyor, konuşuyor, pencereye bakıyor. Kamera acele etmiyor. Sonra yeni bir aksiyon filmi açıyorsun. Aynı sahnede gözün bir yüzden diğerine, sonra bir detaya, sonra yeniden yüzlere sıçrıyor. Film aynı uzunlukta bile olsa, his bambaşka: biri nefes alıyor, diğeri nabız tutuyor.
Bu his tesadüf değil. Cornell Üniversitesi'nden psikolog James Cutting, İngilizce dilindeki filmlerde ortalama plan süresinin 1930'da yaklaşık 12 saniyeden günümüzde yaklaşık 2,5 saniyeye indiğini söylüyor.1 Yani kamera bir karede eskiden bir düzine saniye kalıyordu; şimdi çoğu zaman üç saniyeyi bile tamamlamıyor.
- Bir planın kaç saniye sürdüğünü ölçmek, film tarihini sayıyla okumak demek.
- Cutting ve Barry Salt'ın binlerce filme yayılan eğrisi, 12 saniyeden 2,5'e giden düşüşü gösteriyor.
- MTV suçlaması tutmuyor; kısalma 1980'lerden önce başlamış.
- Asıl iddia dikkat süresinin ölümü değil, filmin dikkatin ritmine yaklaşması.
Planı saymak
Plan demek, kameranın bir kez açılıp bir kez kesilene kadar gördüğün kesintisiz parçadır. Ortalama plan süresi de filmin toplam süresinin plan sayısına bölünmesidir. İngiliz film bilgini Barry Salt bu sayımı onlarca yıldır yapıyor; 1910 ile 2010 arasında on beş binden fazla filmin ortalama plan süresini hesapladı.1 Kesmek, birleştirmek, kredileri nasıl sayacağını sabitlemek: sıkıcı bir muhasebe gibi durur. Ama sonuç, zevk tartışmasını grafiğe çevirir.
Cutting ve ekibi Salt'ın geniş çizgisini daha küçük ama titiz bir örneklemle destekledi. 1935 ile 2010 arasında seçilmiş yüz altmış popüler İngilizce filmde ortalama plan süresi 1930'lar ve 1940'larda kabaca 10 saniye civarındayken, 2000'den sonra 4 saniyenin altına iniyor.2 Tür fark etmiyor: aksiyon, komedi, drama, aynı eğimi izliyor. Örneklemde en uzun ortalamalardan biri 1955 yapımı The Seven Year Itch'te 26 saniye; en kısalardan biri 1985 yapımı Rocky IV'te 2,2 saniye. 2005 King Kong yeniden çevriminde ise Cutting'in daha küçük bir örnekleminde film başına ortalama 1132 plana karşılık bu filmde 3099 plan sayılmış: üç saate yakın bir filme sıkıştırılmış üç binden fazla kesme.1
Sayılar soğuk. Ama salonda hissettiğin şey sıcak: eski filmde bakışın sahnede gezinecek zamanı var; yeni filmde her kesme gözünü yeniden ortalığa çağırıyor.
Suçlu MTV değil
Kolay suçlu hazır: MTV. 1981'de doğan müzik televizyonunun klip dili, filmleri de parçaladı deniyor. Cutting bunu satın almıyor. Salt'ın grafiğinde 1982 civarında ani bir kırılma yok. Planlar o yıldan önce de kısalıyordu, sonra da benzer hızda kısalmaya devam etti.1 Yani klip kültürü eğimi hızlandırmış olabilir; eğriyi o icat etmedi.
Film kuramcısı David Bordwell de Holivut montajının 1960 öncesi yıllarda çoğu zaman 8-11 saniye bandında gezindiğini, sonraki on yıllarda bu bandın aşağı çekildiğini yazar.4 Yani "filmler hızlandı" hissin, hem psikoloji laboratuvarının hem de stil tarihinin aynı masada buluştuğu bir bulgu.
Başka bir pratik açıklama daha var. Eski filmler tek bir kareye daha çok karakter sığdırırdı. Bakışın odada kimi bulacağını bulması zaman ister. Cutting'in bir çalışmasında her ek karakter, ortalama plana kabaca bir buçuk saniye ekliyor.1 Bugünün yakın çekimleri ve az kişili kareleri, o gezinme süresini kısaltıyor. Ayrıca filmler genel olarak daha hareketli ve daha karanlık: hareket dikkati çekiyor, karanlık da bakılacak yeri daraltıyor.2 Hepsi aynı yöne basıyor: izleyicinin gözünü daha sık, daha net yönetmek.
Dikkatin ritmi
Cutting'in asıl iddiası "gençler artık sabırsız" sloganından daha ince. 2010 tarihli çalışmasında, bir filmin plan uzunluklarının zaman içindeki dağılımının, laboratuvarda ölçülen insan dikkat dalgalanmalarına, yani bir tür bir bölü f ritmine yaklaştığını savunuyor.3 Her yeni plan dikkatini yeniden kurmanı ister. Hep kısa planlar yorar; hep uzun planlar sündürür. Aradaki ritim, kısa aksiyon parçalarıyla sakin aralıkların dönüşümü, seni hikâyenin içinde tutmaya daha yatkın görünüyor. William James'in bir asır önce yazdığı gibi, dikkat birkaç saniyeden uzun gönüllü olarak sabit kalmaz; film de o dalgalanmayı öğrenmiş gibi davranıyor.1
Dürüst sınır da burada. Sessiz dönem sonundaki bazı filmlerin ortalama plan süreleri, 1990'ların ortasındaki sesli Holivut filmlerine yakın çıkabiliyor; yani tarih düz bir "hep hızlandık" masalı değil.2 Cutting'in örneklemi İngilizce popüler sinemaya yaslanıyor; dünya sinemasının tamamı aynı eğriyi çizmiyor. Ve 2,5 saniye bir ortalama: uzun diyalog sahneleri hâlâ var, sadece araya daha sık kısa planlar giriyor.
Yine de ana çizgi duruyor. Onlarca yıl, binlerce film, türden türe tekrarlanan bir kısalma. Suçlu tek bir kanal değil; montaj masasında biriken küçük tercihler. Her yeni kesme, bakışına bir "şimdi buraya bak" demek. Eski film o cümleyi seyrek kuruyordu. Yenisi neredeyse her nefeste kuruyor. 12 saniyeden 2,5'e düşen şey, sadece süre değil; kameranın senin dikkatinle kurduğu sözleşme.
Dipnotlar ve Kaynaklar
- Miller, G. (2014). "Data From a Century of Cinema Reveals How Movies Have Evolved", WIRED, 24 Eylül; James Cutting'in Academy of Motion Picture Arts and Sciences sunumu. Ortalama plan süresi ~12 sn (1930) → ~2,5 sn (günümüz); Barry Salt'ın 15.000+ film ölçümü; MTV kırılması yok; karakter başına ~1,5 sn. ↩
- Cutting, J. E., Brunick, K. L., DeLong, J. E., Iricinschi, C. ve Candan, A. (2011). "Quicker, faster, darker: Changes in Hollywood film over 75 years", i-Perception, 2(6), 569–576. doi:10.1068/i0441aap. 160 film; ASL ~10 sn (1930'lar/40'lar) → <4 sn (2000 sonrası); hareket ve karanlık artışı. ↩
- Cutting, J. E., DeLong, J. E. ve Brunick, K. L. (2010). "Attention and the Evolution of Hollywood Film", Psychological Science / ilgili cinemetrics çalışmaları; plan süresi dağılımının 1/f dikkat ritmine yaklaşması. Ayrıca Cutting, J. E. (2015). "Shot Durations, Shot Classes, and the Increased Pace of Popular Movies", Projections, 9(2). ↩
- Bordwell, D. (2006). The Way Hollywood Tells It, University of California Press; Cinemetrics üzerine Bordwell'in ortalama plan süresi aralıkları tartışması (1960 öncesi ~8-11 sn bandı). ↩
kafa1milyon
Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.
