Tüylü Dinozor Fosili Uçuşun Evrimine Işık Tutuyor

Çin'in kuzeydoğusunda, Liaoning eyaletinin batısındaki Jianchang ilçesinde, Lamadong kasabası yakınlarında bir çiftçi ince katmanlı bir taşın içinde eksiksiz bir iskelet buldu. Fosili 2023'te Hebei eyaletinin başkenti Şicyacuang'daki Hebei GEO Üniversitesi Müzesi'ne bağışladı ve adının hiçbir yerde yazılmamasını istedi. Müzenin kayıtlarına 130108-MHGU-F4281 numarasıyla giren iskelet 57 santimetre uzunluğunda. Kafatasından kuyruğun son omuruna kadar bütün kemikler yerinde, yanlarında da tüy izleri var.¹

Hayvanın adı 29 Eylül 2026'da Nature Communications dergisinde konuldu: Norellraptor barsboldi.¹

Liaoning'den çıkan 57 santimlik iskelet

Çalışmayı Çin Jeoloji Bilimleri Akademisi'nden Xuri Wang ile Hebei GEO Üniversitesi'nden Qiang Ji yürüttü. Ekipte İtalya'daki OPHIS Paleontoloji Müzesi'nden Andrea Cau ve Slovakya'dan Martin Kundrát da var. Cins adı Amerikalı paleontolog Mark Norell'den, tür adı Moğol paleontolog Rinçen Barsbold'dan geliyor. İkisi de kuşa benzeyen dinozorlar üzerine onlarca yıl çalıştı ve ikisi de 2025'te öldü.¹

İskelet, Jiufotang Formasyonu denen eski göl çökeltilerinden çıktı. Bu tabakaların arasına sıkışmış volkanik kül katmanları, külün içindeki argon izotoplarıyla 120,3 milyon yıl önceye tarihlendi. Dört kanatlı dinozor Microraptor ile tohum yiyen ilkel kuş Jeholornis de aynı formasyondan çıkmıştı.²

Mikroraptorlar, Mikroraptorinae denen grubun üyeleri, ağırlıkları bir kilo civarında olan küçük etçil dinozorlardı. Bugüne kadar yüzlerce örnekleri bulundu.³ Grubun en tanınan üyesi Microraptor gui'yi Xu Xing'in ekibi 2003'te Nature'da tanıttığında, kollarında da bacaklarında da uzun kanat tüyleri olan bir dinozor ilk kez bilimsel olarak tanımlanmıştı.⁴

Kuşlarla ortak 57 özellik

Ekip yeni fosili soy ağacına yerleştirdi. Norellraptor, mikroraptorların sonradan ayrılan kolunda çıktı ve en yakın akrabası Zhongjianosaurus oldu. Ardından grubun bütün dallarında ortaya çıkan yeni özellikler sayıldı. Toplam 194 özellik bulundu. Bunların 57'si, yaklaşık yüzde 30'u, kuş soyunda da ayrıca belirmişti.¹

Listede kanadı tarif eden parçalar öne çıkıyor. Ön koldaki dirsek kemiği üst kol kemiğinden uzun. Bilekteki yarım ay biçimli kemik el kemikleriyle kaynaşmış. Kaburgalardaki çıkıntılar kemiğe kaynamış, göğüs kemiği uzamış ve iki yarısı ortada birleşmiş; gövde böylece sertleşiyor. Kol kemikleri bacak kemiklerine göre daha sağlam. Başparmağın üzerinde küçük tüyler de var. Bugünkü kuşlarda aynı yerde duran bu tüy demetine alula deniyor.¹

Bu kadar benzerlik mikroraptorları kuşların doğrudan akrabası gibi gösterebilir. Ekip bu ihtimali de denedi. Mikroraptorları zorla kuşların dalına koyan soy ağaçları, en sade ağaçtan 23 evrimsel değişiklik fazlasını gerektirdi. O ağaçlarda bile mikroraptorlar, uzun kuyruklu ilk kuş Archaeopteryx'in dışında kaldı.¹

Aynı parçalar, farklı sıra

İki soy bu özellikleri ortak bir atadan almış olsaydı, ya da ikisini aynı yöne iten ortak bir gelişim planı bulunsaydı, özelliklerin ortaya çıkış sırası da birbirine benzerdi. Ekip 57 ortak özelliğin iki soydaki sırasını yan yana koydu. Sıra benzerliğini ölçen katsayı eksi 0,08 çıktı, sıfırdan neredeyse hiç ayrılmıyor. Yalnızca kol ve göğüs özelliklerine bakıldığında da anlamlı bir ilişki görülmedi. Mikroraptorlarda değişim önce el parmaklarındaki kemiklerin kısalmasıyla başlamıştı.¹

Kemiğin içinde de bir fark var. Ekip, sol ön koldaki 49 milimetrelik kemikten, yani ön kolun iki kemiğinden incesi olan radiustan, ince kesit aldı. Kesitte kemiğin duvarı yarım milimetreden bile ince çıktı. İçinde büyümenin durduğu iki çizgi sayıldı. Ağaç halkasına benzeyen bu çizgilerin her biri büyümenin yavaşladığı bir mevsimi gösteriyor; içteki katmanların bir kısmı zamanla eridiği için ekip hayvanın öldüğünde en az üç yaşında olduğunu hesapladı.¹ Bu ön kol deseni, daha önce incelenen genç bir Microraptor'un bacak kemiğindeki kesintisiz büyümeden ayrılıyor. Yazarlar bunun, kanatlı bu dinozorlarda ön uzvun bugün uçan kuşlarda görülmeyen bir takvimle büyüdüğüne işaret edebileceğini yazıyor ve kanıtı kendileri de "ön bulgu" diye niteliyor.¹

Uçuş kaç kez ortaya çıktı

Uçuşun dinozorlar arasında birden fazla kez geliştiği fikri yeni değil. Rui Pei ve arkadaşları 2020'de Current Biology'de erken kuşların ve en yakın akrabalarının kanat yükünü ve kaldırma gücünü hesapladı. Çırparak uçma potansiyelinin en az üç kez ortaya çıktığı sonucuna vardılar: bir kez kuşlarda, iki kez dromeosaurlarda. Eşiği aşanlar arasında bazı mikroraptorlar da vardı.⁵

Hong Kong Çin Üniversitesi'nden paleobiyolog Michael Pittman, Nature'a yaptığı yorumda yeni çalışmanın, uçuşun en az bir kez mikroraptorlarda ve en az bir kez kuşlarda geliştiği fikrine önemli bir kanıt eklediğini söyledi.³ Pittman 2020 çalışmasının da yazarlarından. O çalışmayı yöneten, yeni makalede ise yer almayan Çin Bilimler Akademisi'nden Rui Pei de Live Science'a, mikroraptorların gerçek kuşların erken aşamalarına benzeyen özellikleri ayrı bir yoldan kazandığını söyledi.⁶

Fosilin sınırları da var. Tüy izleri kötü korunmuş, uzunlukları ve biçimleri ölçülemiyor. Elin yanında kanat tüyü olabilecek asimetrik izler duruyor, ama bunlar tüylerin geri kalanından kopuk.¹ Bu yüzden Norellraptor'un çırparak mı uçtuğu yoksa süzülmekle mi yetindiği bu iskeletten hesaplanamıyor. Ekibin soy ağacı da tartışmalı. Halszkaraptor ve Unenlagia gibi grupları kuşlara dromeosaurlardan daha yakın yerleştiriyor ve bu yönüyle önceki çalışmaların çoğundan ayrılıyor. Ağaç değişirse ortak özelliklerin hangi dalda doğduğu da değişebilir.¹

İskelet bugün Şicyacuang'da, Hebei GEO Üniversitesi Müzesi'nde duruyor. Ekibin kullandığı soy ağacı verileri FigShare veri havuzunda herkese açık; başka ekipler aynı 194 özelliği kendi ağaçlarında yeniden sınayabilir.¹

kafa1milyon

Meraklı bir kafa. Bilimsel makaleleri, arşiv belgelerini ve saha notlarını okuyup gündelik dile çeviriyor; bilinmeyeni bilinmiyor diye yazmaktan çekinmiyor.